Tránh bẫy "đa cấp biến tướng" và tỉnh táo trước những lời hứa triệu đô

BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ MAI THỊ NHƯ Ý (THÀNH PHỐ CẦN THƠ)

Từ lời mời tham gia khoá học phát triển bản thân

Vài năm trước, khi còn là sinh viên năm nhất, trong một buổi chiều muộn khi tan giảng đường, tôi tình cờ quen một chị bạn khoá trên. Mối quan hệ của chị em tôi diễn ra bình thường như bao lứa sinh viên cùng trường, cách nhau một vài khoá khác. Chị hỏi han tôi, trò chuyện thân tình và cho đến khi mối quan hệ trở nên gần gũi hơn, chị mời tôi tham gia một khoá học phát triển bản thân miễn phí.

Đối với tôi mà nói, đây là một lời mời hấp dẫn, một cô bé sinh viên năm nhất có cơ hội tham gia một khoá học để tích luỹ kỹ năng và mở ra nhiều cơ hội trong tương lai, tôi chẳng có lý do gì để từ chối chị. 

Tôi tới buổi học, bị choáng ngợp bởi vẻ ngoài hoành tráng mà tôi chưa từng nghĩ tới. Buổi học được tổ chức tại một văn phòng sang trọng nằm trong toà nhà lớn nhất thành phố. Người đến tham gia ăn mặc chỉn chu, những cái bắt tay đầy tự tin và hào sảng. Trên sân khấu, người diễn giả hào hứng lan toả tư duy triệu phú, phát triển bản thân, gợi mở cơ hội kinh doanh và con đường dẫn đến tự do tài chính. Bên dưới khán đài, hàng trăm người chăm chú lắng nghe, liên tục gật đầu và vỗ tay tán thưởng màn diễn thuyết tưng bừng đó.

Những điều họ nói không hoàn toàn sai. Phát triển bản thân là cần thiết, có khát vọng vươn lên là điều đáng quý. Nhưng điều khiến tôi băn khoăn là giữa rất nhiều lời hứa về tương lai, tôi vẫn không hiểu rõ mình thực sự đang được mời tham gia hoạt động kinh doanh gì. 

Khi tôi muốn ra về thì chị bạn khóa trên liên tục thuyết phục tôi ở lại, đăng ký thành viên và cứ đặt trọn niềm tin vào chị. Điện thoại bị yêu cầu hạn chế sử dụng, cất vào cặp với lý do "tôn trọng diễn giả". Càng ở lâu, tôi càng cảm thấy không thoải mái. Tôi chưa đủ kiến thức về tài chính hay pháp luật để phân tích chính xác mô hình ấy, nhưng tôi nhận ra rằng người ta nói rất nhiều về cơ hội đổi đời trong khi những câu hỏi căn bản về sản phẩm, nguồn thu nhập thực tế, chi phí tham gia và khả năng lỗ lại bị lảng tránh.

Điều tôi được nghe nhiều nhất là phải đóng một khoản tiền gia nhập, mua gói sản phẩm, rồi nhanh chóng mời thêm người tham gia để nhận hoa hồng và mở rộng mạng lưới. Khi ấy, tôi bắt đầu tự hỏi nếu một mô hình thực sự tạo ra giá trị kinh tế bền vững từ sản phẩm, tại sao việc lôi kéo thêm người mới lại được nhấn mạnh đến thế? May mắn là tôi đã nói với chị khóa trên là trước khi đến đó, tôi đã cẩn thận nhắn tin cho bạn bè gửi địa chỉ và thông tin của người giới thiệu. Khi biết tôi đã chia sẻ thông tin buổi gặp với người bên ngoài, chị mới miễn cưỡng để tôi rời đi.

Đến "đa cấp biến tướng" và "giấc mơ triệu phú"

Dù đã rời khỏi căn phòng ấy, nhưng những lời mời tương tự không hề biến mất. Văn phòng năm ấy đã đóng cửa, các nạn nhân đã được cơ quan chức năng hỗ trợ giải quyết, nhưng các cạm bẫy tương tự vẫn liên tục xuất hiện. 

Đa cấp biến tướng ngày nay không còn dừng lại ở hình thức truyền thống như bán thực phẩm chức năng hay mỹ phẩm nữa. Có nơi lại núp bóng làm cộng tác viên duyệt đơn hàng trên sàn thương mại điện tử ảo, hoặc ẩn mình dưới các khóa học đào tạo doanh nhân, khóa học chữa lành với giá trên trời nhưng bản chất chỉ là dạy cách lôi kéo thành viên mới.

Bản chất vận hành của những mô hình đa cấp biến tướng này thực chất vẫn là sơ đồ Ponzi kinh điển, tức lấy tiền của người sau chi trả cho người trước. Nguồn tiền trả thưởng phụ thuộc hoàn toàn vào dòng tiền do các hội viên mới nộp vào. Khi lượng người gia nhập suy giảm, hệ thống chắc chắn sụp đổ và toàn bộ những người ở đáy tầng tháp sẽ chịu cảnh trắng tay.

Một yếu tố nữa khiến cạm bẫy này trở nên đặc biệt khó nhận diện chính là đòn bẩy niềm tin. Khi lời mời từ bạn bè, đồng nghiệp hay anh chị khóa trên, chúng ta thường vô tình ít đề phòng. Các tổ chức này còn áp dụng triệt để những kịch bản thao túng tâm lý phức tạp, tạo áp lực thời gian bằng cách thúc ép đăng ký ngay để giữ chỗ ở vị trí đầu hệ thống, hoặc đánh thẳng vào lòng tự trọng bằng những câu hỏi xoáy sâu về trách nhiệm với gia đình. Khi đã trót nộp một khoản tiền lớn, nhiều người lại tiếp tục lôi kéo bạn bè gia nhập với hy vọng gỡ gạc, vô tình đẩy những người thân thiết nhất vào cảnh giống mình.

Ranh giới giữa đa cấp chân chính và biến tướng nằm ở sự minh bạch. Một doanh nghiệp hợp pháp phải được Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng thuộc Bộ Công Thương cấp phép, nguồn doanh thu chính phải đến từ việc bán sản phẩm thực tế cho người tiêu dùng chứ không phải từ tiền gia nhập của hội viên, và tuyệt đối không được bắt buộc người tham gia phải nộp tiền đặt cọc hay mua số lượng hàng hóa nhất định để ký hợp đồng. 

Ngược lại, những mô hình biến tướng thường mờ ảo về pháp lý, đánh tráo khái niệm bằng các sàn quốc tế, bắt buộc mua các gói đầu tư và luôn hứa hẹn mức lãi suất khủng cùng viễn cảnh việc nhẹ lương cao mà rủi ro bằng không.

Có vô số lý do khiến người ta rơi vào bẫy đa cấp như vì mong muốn cải thiện cuộc sống, vì tin tưởng người quen, hoặc đơn giản là chưa có đủ kiến thức để nhận ra những điểm bất thường trong mô hình này. 

Tránh "bẫy" đa cấp bằng tư duy phản biện

Để không trở thành nạn nhân của những cạm bẫy ngày càng tinh vi, mỗi người cần chủ động xây dựng cho mình tư duy phản biện. Trước hết, tôi áp dụng nguyên tắc tuyệt đối không đưa ra bất kỳ quyết định tài chính nào khi đang bị thúc ép hoặc trong trạng thái cảm xúc bị kích động. 

Nếu một cơ hội kinh doanh bắt tôi phải xuống tiền ngay lập tức hoặc dặn dò giữ bí mật với gia đình, đó chắc chắn là dấu hiệu lừa đảo. Bên cạnh đó, tôi chủ động tra cứu tư cách pháp lý của doanh nghiệp trên cổng thông tin chính thức của cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời quản trị rủi ro nghiêm ngặt bằng cách không bao giờ dùng tiền học phí, tiền sinh hoạt gia đình hay tiền vay nợ lãi cao để tham gia vào những dự án chưa hiểu rõ.

Nếu lỡ sập bẫy, điều quan trọng nhất là phải giữ sự tỉnh táo để thu thập chứng cứ, ngừng đóng thêm tiền và trình báo cơ quan công an, tuyệt đối không vì tâm lý gỡ gạc hay xấu hổ mà tiếp tục kéo người khác vào vòng xoáy. 

Về phía nhà trường, việc đưa các tình huống thực tế vào các buổi sinh hoạt hay chương trình định hướng tân sinh viên để hướng dẫn các bạn cách nhận diện chiêu trò thao túng tâm lý sẽ mang lại hiệu quả phòng ngừa thiết thực hơn nhiều so với những lời cảnh báo chung chung. Trưởng thành về tài chính không đơn thuần là biết cách kiếm được nhiều tiền hơn. Trong đó, còn có khả năng hiểu đồng tiền mình đang có, nhận ra giới hạn của bản thân và nuôi dưỡng một tâm biết đủ. Khi có đủ sự bình an và sáng suốt, ta sẽ cân nhắc kỹ càng hậu quả trước mỗi quyết định hơn.

Cuối cùng, gởi đến tất cả mọi người, đừng để người khác kiếm lợi từ việc bán cho bạn giấc mơ mà chính bạn phải trả giá bằng niềm tin, danh dự và tài sản của những người xung quanh, thậm chí của người trao bạn sinh mạng này. Giữa một thế giới lắm cạm bẫy và sự hào nhoáng giả tạo, tài sản quý giá nhất của một người là một cái đầu lạnh, nội tâm vững vàng và lương tâm thanh thản để bước đi bằng chính sức lao động của mình.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/tranh-bay-da-cap-bien-tuong-va-tinh-tao-truoc-nhung-loi-hua-trieu-do-1792610271724084.htm