Tháng 9 lập loạt kỷ lục thời tiết: Vì sao trời vừa nóng kỷ lục, vừa mưa cực đoan?

Những con số cho thấy thời tiết tháng 9 bất thường

Tháng 9 là thời kỳ chuyển mùa ở miền Bắc, trong khi miền Trung bước vào giai đoạn mưa tăng dần. Tuy nhiên, tháng 9/2026 cho thấy mức độ phân hóa rất rõ giữa các khu vực.

Theo tổng hợp số liệu quan trắc của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, miền Bắc và Trung Bộ xuất hiện hai đợt nóng đáng chú ý. Ở Bắc Bộ, các đợt nóng diễn ra từ ngày 30/8 đến 3/9 và 28-30/9; tại Trung Bộ là các ngày 1-3/9 và 28-30/9. Nhiệt độ cao nhất phổ biến 35-38 độ C, có nơi trên 38 độ C.

Đợt nóng cuối tháng lập nhiều mức cao mới. 

Trạm Láng (Hà Nội) ghi nhận 38,4 độ C, vượt mức 38,2 độ C từng ghi nhận năm 2025. Ngày 29/9, Nho Quan (Ninh Bình)  đạt 37,7 độ C, Chi Nê (Phú Thọ) 37,6 độ C, Phủ Lý (Ninh Bình) 37,5 độ C, Hải Dương 37,3 độ C và Nam Định 37 độ C, đều vượt các giá trị cao nhất từng quan trắc trong tháng 9 tại những trạm này.

Không chỉ các giá trị cực đại, nhiệt độ trung bình tháng cũng cao bất thường. Mường Tè (Điện Biên) ghi nhận 26,9 độ C, Bắc Giang 29 độ C, Bắc Ninh 29,2 độ C và Hòn Dấu 29,3 độ C.  

Theo dữ liệu tổng hợp của VnExpress, 23 trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ trung bình tháng đạt hoặc vượt mức cao nhất từng quan trắc cùng thời kỳ.

Ở chiều ngược lại là những trận mưa cực đoan.

- A Lưới (Huế) ghi nhận 1.252mm mưa trong tháng, vượt mức 1.200 mm năm 2009. 

- Quy Nhơn (Gia Lai) đạt 624mm, cao hơn kỷ lục 512mm năm 2022. 

- EaKmat (Đắk Lắk) và Nhà Bè (Thành phố Hồ Chí Minh) cùng đạt 640mm, trong khi Phan Rí (tỉnh Lâm Đồng) đạt 609mm, cao gấp khoảng ba lần mức kỷ lục 202mm năm 2018. 

- Trị An (tỉnh Đồng Nai) ghi nhận 616mm, vượt mức 611mm năm 2018.

Các kỷ lục còn xuất hiện ở quy mô ngày. Phan Rí có ngày mưa 213mm, trong khi mức cao nhất trước đó là 82mm. Hoài Đức ghi nhận 249mm trong một ngày, vượt 245mm năm 2023; Vinh đạt 401mm, cao hơn kỷ lục 387mm năm 1985.

El Niño tạo nền nóng, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất gây mưa lớn

Một yếu tố quan trọng trong bức tranh thời tiết tháng 9 là El Niño rất mạnh.

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, đến tuần thứ hai của tháng 9, nhiệt độ mặt nước biển khu vực Niño 3.4 cao hơn trung bình khoảng 2 độ C, cho thấy El Niño đã đạt cường độ rất mạnh. Cơ quan khí tượng dự báo hiện tượng này tiếp tục duy trì trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027.

Trước đó, cơ quan khí tượng đã dự báo nhiệt độ trung bình tháng 9 trên cả nước cao hơn trung bình nhiều năm 0,5-1,5 độ C. Đồng thời, El Niño được nhận định có thể làm không khí lạnh hoạt động yếu hơn, khiến các đợt rét xuất hiện muộn hơn và nền nhiệt duy trì ở mức cao.

Điều này giúp giải thích vì sao tháng 9 có nền nhiệt cao bất thường. 

Tuy nhiên, trên thực tế, ngay trong tháng 9, các hệ thống thời tiết quy mô khu vực cũng liên tục tạo điều kiện cho mưa lớn. Từ ngày 9/9, dải hội tụ nhiệt đới hình thành trên Biển Đông, có trục đi qua Trung Trung Bộ; cơ quan khí tượng đồng thời cảnh báo khả năng xuất hiện áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông trong những ngày tiếp theo.

Tại Bắc Bộ, tháng 9 xuất hiện ba đợt mưa diện rộng vào các ngày 9-11, 14-18 và 23-24/9. Riêng đợt 14-18/9 chịu tác động đồng thời của không khí lạnh, hội tụ gió ở độ cao khoảng 5.000m và dải hội tụ nhiệt đới nối với áp thấp nhiệt đới. Tổng lượng mưa trong các ngày 14-17/9 tại đồng bằng Bắc Bộ, Phú Thọ và Bắc Ninh phổ biến 300-500mm, có nơi trên 600mm.

Tại Trung Bộ, mưa diện rộng kéo dài từ ngày 9-26/9. Tổng lượng mưa phổ biến 300-700mm, có nơi trên 700mm. Mưa lớn tập trung từ Thanh Hóa đến Đà Nẵng trong các ngày 13-20 và 23-25/9, sau đó mở rộng xuống khu vực Quảng Trị đến Đà Nẵng và ven biển Quảng Ngãi đến Lâm Đồng.

Như vậy, những kỷ lục mưa trong tháng 9 là kết quả của các hình thế thời tiết cụ thể, trong đó có dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới, hội tụ gió, không khí lạnh và nguồn ẩm từ Biển Đông. 

Vì sao nóng kỷ lục và mưa cực đoan có thể cùng xảy ra?

Trên thực tế, hai hiện tượng nhiệt độ cao kỷ lục vừa xuất hiện những trận mưa phá kỷ lục được xác định theo những tiêu chí khác nhau và chịu tác động của các hệ thống thời tiết ở những quy mô khác nhau.

Với nhiệt độ, kỷ lục thường được xác lập từ giá trị cao nhất đo được tại một trạm trong một thời điểm cụ thể. Chẳng hạn, trạm Láng (Hà Nội) ghi nhận 38,4 độ C, vượt mức 38,2 độ C từng ghi nhận trong tháng 9/2025.

Trong khi đó, kỷ lục mưa có thể được tính theo lượng mưa trong 24 giờ hoặc trong cả tháng. A Lưới (Huế) ghi nhận 1.252mm trong tháng 9, còn Phan Rí (Lâm Đồng) có ngày ghi nhận 213mm. 

Hai trường hợp này phản ánh hai dạng cực đoan khác nhau: Một bên là mức nhiệt đạt đỉnh, một bên là lượng nước tập trung trong một khoảng thời gian nhất định.

Sự khác biệt về quy mô tác động là chìa khóa để lý giải hiện tượng này. El Niño là hiện tượng khí hậu quy mô lớn, có thể làm thay đổi hoàn lưu khí quyển và duy trì nền nhiệt cao trong nhiều tháng. Ngược lại, một trận mưa lớn thường hình thành từ các hình thế thời tiết ngắn hạn như dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới, hội tụ gió và sự vận chuyển hơi ẩm.

Số liệu tháng 9/2026 cho thấy sự phân hóa rất rõ giữa các khu vực. Lượng mưa tại Bắc Bộ thấp hơn trung bình nhiều năm 20-50%, trong khi nhiều khu vực khác cao hơn 30-60%, có nơi trên 120%. Riêng Phan Rí cao hơn 351% so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ.

Điều này cho thấy một tháng có nền nhiệt cao vẫn có thể xuất hiện những đợt mưa cực đoan ở từng khu vực, bởi hai hiện tượng không nhất thiết được tạo ra bởi cùng một hệ thống thời tiết.

El Niño góp phần định hình nền khí hậu và hoàn lưu trên quy mô lớn, còn dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới, hội tụ gió cùng nguồn ẩm từ Biển Đông quyết định thời điểm và cường độ của những đợt mưa lớn.

Theo cơ quan khí tượng, El Niño được dự báo tiếp tục duy trì cường độ rất mạnh trong những tháng cuối năm 2026 và có khả năng kéo dài sang đầu năm 2027. Nhiệt độ được dự báo tiếp tục cao hơn trung bình nhiều năm, trong khi thời tiết giữa các khu vực có thể tiếp tục phân hóa mạnh, với cả nguy cơ nắng nóng, thiếu nước và những đợt mưa lớn, lũ quét, sạt lở.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/thang-9-lap-loat-ky-luc-thoi-tiet-vi-sao-troi-vua-nong-ky-luc-vua-mua-cuc-doan-179261005154803364.htm