“Rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc” là gì? Hiểu đúng để không hoang mang sau vụ ở trường học Thạnh An
Vụ nam sinh tấn công 5 bạn học tại một trường học ở xã Thạnh An khiến nhiều phụ huynh lo lắng, đặc biệt khi thông tin của Công an Thành phố Hồ Chí Minh cho biết nam sinh từng được điều trị với chẩn đoán “phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc”.
Rối loạn điều chỉnh hay rối loạn sự thích ứng được mô tả là một trạng thái tâm lý xuất hiện khi một cá nhân gặp phải stress hoặc biến động lớn trong cuộc sống gây ra phản ứng mạnh về cảm xúc hoặc hành vi quá mức so với bình thường. Biểu hiện có thể như cảm thấy dễ khóc hoặc chán nản, tuyệt vọng, sa đà vào những hành vi liều lĩnh, bốc đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến các mối quan hệ xã hội, công việc cũng như học tập. Nguồn: Central Pharmacy
Tuy nhiên, chẩn đoán rối loạn thích ứng không đồng nghĩa với “người có xu hướng bạo lực”. Hiểu đúng về tình trạng này là cần thiết để nhìn nhận vụ việc nam sinh tấn công 5 học sinh ở một trường học ở xã Thạnh An (Thành phố Hồ Chí Minh) một cách tỉnh táo, đồng thời tránh tạo thêm sự kỳ thị đối với người gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần.
“Rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc” nghĩa là gì?
Theo thông tin Công an Thành phố Hồ Chí Minh công bố ngày 7/9, nam sinh sinh năm 2011 từng được khám, điều trị tại bệnh viện và được chẩn đoán “phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc”. Cơ quan công an cho biết em cũng có một số biểu hiện tâm lý, cảm xúc chưa ổn định trong quá trình sinh sống, học tập.
Về y khoa, cụm từ này thuộc nhóm F43 - phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng trong hệ thống phân loại bệnh ICD-10.
Tổ chức Y tế Thế giới mô tả F43.2 - rối loạn sự thích ứng là những trạng thái xuất hiện trong quá trình một người thích nghi với một thay đổi đáng kể trong cuộc sống hoặc một sự kiện gây stress. Các biểu hiện có thể khác nhau về hình thức và mức độ.
Trong nhóm này, F43.25 - rối loạn sự thích ứng với biểu hiện hỗn hợp về cảm xúc và hành vi được dùng khi cả các triệu chứng về cảm xúc và những rối loạn về hành vi đều nổi bật.
Nói cách khác, người mắc tình trạng này có thể gặp khó khăn trong việc thích nghi với một hoàn cảnh gây áp lực, đồng thời xuất hiện những thay đổi đáng kể cả về cảm xúc lẫn cách ứng xử.
“Rối loạn hành vi” không đồng nghĩa với bạo lực
Khi nghe cụm từ “rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc”, nhiều người có thể lập tức liên tưởng đến một người dễ mất kiểm soát hoặc nguy hiểm. Tuy nhiên, đó không phải ý nghĩa của chẩn đoán y tế của F43.25.
Tổ chức Y tế Thế giới chỉ xác định rằng trong tình trạng này, các triệu chứng cảm xúc và rối loạn hành vi cùng là những đặc điểm nổi bật. “Rối loạn hành vi” có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức và mức độ khác nhau, không phải một lời dự báo rằng người bệnh sẽ tấn công người khác.
Một người gặp vấn đề về thích ứng có thể trải qua lo âu, buồn bã, căng thẳng, tức giận hoặc cảm giác khó đối phó với hoàn cảnh. Ở một số trường hợp, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên, những khó khăn đó có thể đi kèm thay đổi về hành vi.
Vì vậy, không thể từ riêng chẩn đoán F43.25 suy ra một người có xu hướng bạo lực.
Điều này cũng có nghĩa không nên nhìn những trẻ đang được điều trị các vấn đề về sức khỏe tâm thần bằng sự sợ hãi hoặc xa lánh. Chẩn đoán y khoa mô tả tình trạng của một cá nhân tại một thời điểm, chứ không phải một “cái nhãn” cho tính cách hay tương lai của người đó.
Không phải mắc các chẩn đoán liên quan đến tâm thần là sẽ gây nguy hiểm cho cộng đồng
Tổ chức Y tế Thế giới định nghĩa rối loạn tâm thần là những rối loạn có ý nghĩa lâm sàng về nhận thức, điều hòa cảm xúc hoặc hành vi, thường gây đau khổ hoặc ảnh hưởng đến những lĩnh vực quan trọng của cuộc sống.
Đây là một nhóm rất rộng, bao gồm nhiều tình trạng khác nhau và có các phương pháp điều trị, hỗ trợ hiệu quả. Tổ chức Y tế Thế giới đồng thời cảnh báo kỳ thị và phân biệt đối xử vẫn là một vấn đề lớn đối với người có rối loạn tâm thần.
Do đó, không nên dùng những cách gọi mang tính miệt thị hoặc đánh đồng người mắc rối loạn tâm thần với người nguy hiểm.
Trong trường hợp vụ việc nam sinh tấn công 5 học sinh tại một trường học ở xã Thạnh An, điều cần phân biệt là: nam sinh có tiền sử điều trị và được chẩn đoán một rối loạn liên quan đến stress; nhưng bản thân chẩn đoán đó không thể được sử dụng như lời giải thích duy nhất cho hành vi xảy ra sau này.
Công an Thành phố Hồ Chí Minh cũng đang tiếp tục thu thập tài liệu, chứng cứ để làm rõ toàn bộ diễn biến và nguyên nhân vụ việc.
Tác động từ nội dung tiêu cực trên mạng có phải là nguyên nhân?
Theo thông tin ban đầu của Công an Thành phố Hồ Chí Minh, nam sinh từng tiếp cận các nội dung tiêu cực từ một hội, nhóm trên nền tảng mạng xã hội nước ngoài; từ đó bị tác động về nhận thức, tìm hiểu cách thức thực hiện hành vi và dẫn đến vụ tấn công. Cơ quan công an cho biết quá trình điều tra vẫn đang được tiếp tục.
Chi tiết này cho thấy một vấn đề khác cần được quan tâm: Sức khỏe tâm thần của trẻ và môi trường thông tin mà trẻ tiếp xúc có thể không tách rời nhau.
Tuy nhiên, cũng không nên đơn giản hóa thành công thức “mắc rối loạn tâm thần + xem nội dung xấu = gây bạo lực”. Hành vi của một cá nhân thường chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, và việc xác định vai trò của từng yếu tố cần dựa trên đánh giá chuyên môn và kết quả điều tra.
Điều phụ huynh có thể làm là quan tâm nhiều hơn đến đời sống tinh thần và môi trường trực tuyến của con: con đang xem gì, tham gia những nhóm nào, những nội dung đó tác động ra sao đến suy nghĩ và cảm xúc của con?
Khi nào cha mẹ cần đặc biệt chú ý?
Không phải mọi thay đổi tâm lý ở trẻ đều là dấu hiệu của bệnh lý. Trẻ và thanh thiếu niên có thể trải qua những giai đoạn buồn bã, căng thẳng, tức giận hoặc khó thích nghi mà không mắc rối loạn tâm thần.
Điều đáng lưu ý là khi những thay đổi này kéo dài, ngày càng nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt, các mối quan hệ và khả năng kiểm soát hành vi.
Đặc biệt, nếu trẻ thường xuyên có biểu hiện kích động, thay đổi hành vi rõ rệt, thu mình bất thường, bị cuốn sâu vào những nội dung bạo lực hoặc kích động trên mạng, hoặc có những lời nói và hành động khiến gia đình lo ngại về an toàn của bản thân hay người khác, cha mẹ nên chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia.
Thay vì mắng mỏ, chế giễu hoặc gắn nhãn “hư”, “điên”, điều quan trọng hơn là lắng nghe, đồng hành và đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn khi cần thiết.
Hiểu đúng để phòng ngừa, không phải để sợ hãi
Vụ việc ở Thạnh An là một sự kiện nghiêm trọng và việc cơ quan chức năng tiếp tục điều tra nguyên nhân, trách nhiệm cũng như các yếu tố liên quan là cần thiết. Nhưng từ một vụ việc cụ thể cũng không nên hình thành tâm lý rằng bất kỳ trẻ nào đang điều trị sức khỏe tâm thần đều có thể trở thành mối nguy cho cộng đồng.
ICD-10 của Tổ chức Y tế Thế giới là hệ thống phân loại được sử dụng rộng rãi để mô tả và chẩn đoán các rối loạn. Tổ chức Y tế Thế giới hiện đã chuyển sang ICD-11, chính thức có hiệu lực từ năm 2022; ICD-10 vẫn được duy trì với phiên bản trực tuyến năm 2019.
Trong tài liệu của Bộ Y tế Việt Nam, F43.2 được xác định là “các rối loạn sự thích ứng”, tách biệt với F43.1 - rối loạn stress sau sang chấn. Vì vậy, cũng không nên gọi chẩn đoán của nam sinh trong vụ việc là PTSD nếu hồ sơ không ghi nhận chẩn đoán này.
Điều quan trọng nhất sau một sự việc gây sốc không chỉ là tìm một “cái tên” cho tình trạng của người gây ra hành vi, mà còn là nhìn rộng hơn: Trẻ em cần được bảo vệ về cả thể chất lẫn sức khỏe tinh thần; những dấu hiệu bất ổn cần được phát hiện sớm; môi trường mạng cần được giám sát phù hợp; và người có vấn đề về sức khỏe tâm thần cần được tiếp cận điều trị thay vì bị kỳ thị.
Hiểu đúng về “rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc” vì thế không làm nhẹ đi mức độ nghiêm trọng của vụ việc. Ngược lại, nó giúp xã hội phân biệt giữa bệnh lý và hành vi, giữa cảnh báo và kỳ thị, từ đó có cách phòng ngừa và hỗ trợ trẻ em thiết thực hơn.