Phổ cập giáo dục tài chính số: Nhìn từ tinh thần "bình dân học vụ"

Gia tăng rủi ro tài chính tuổi học đường từ không gian số

Theo thống kê từ Bộ Công an, chỉ trong 11 tháng đầu năm 2025, thiệt hại do tội phạm lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam ước tính đã vượt mốc 6.000 tỷ đồng. Không chỉ người lớn tuổi, thực tế ghi nhận học sinh, sinh viên cũng là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trước tội phạm mạng do chưa được trang bị đầy đủ kiến thức giáo dục tài chính và kỹ năng an toàn trực tuyến.

Khác với các phương thức truyền thống như giả mạo cơ quan công an hay ngân hàng, tội phạm mạng hiện nay mở rộng phạm vi tiếp cận thông qua các nền tảng giải trí, mạng xã hội, ứng dụng học tập, dịch vụ trò chơi trực tuyến và sàn thương mại điện tử.

Do thiếu giáo dục tài chính từ sớm, học sinh, sinh viên dễ vấp phải các nguy cơ:

- Lừa đảo mua sắm và tuyển dụng: Các thủ đoạn chào mời mua hàng giá rẻ bất thường, tuyển cộng tác viên "việc nhẹ lương cao", hoặc dụ dỗ tham gia các chuỗi nhiệm vụ online nhằm chiếm đoạt tài khoản và tiền tích lũy.

- Sự xuất hiện của các hình thức tài chính mới: Sự bùng nổ của tài sản mã hóa, các ứng dụng "mua ngay, trả sau", cùng những tư vấn tài chính chưa qua kiểm chứng từ các cá nhân có ảnh hưởng trên mạng xã hội dễ dẫn đến quyết định đầu tư sai lầm.

- Hạn chế về năng lực đánh giá cam kết pháp lý: Việc thiếu kỹ năng phân tích rủi ro và tư duy phản biện tài chính khiến người trẻ dễ vướng vào các "bẫy hợp đồng" có ràng buộc trách nhiệm kéo dài.

- Áp lực đồng lứa và chi tiêu cảm xúc: Xu hướng chạy theo trào lưu trên không gian số dễ dẫn đến hành vi tiêu dùng vượt quá khả năng chi trả.

Đưa giáo dục tài chính vào trường học: Bước đi từ chính sách

Trước thực trạng này, dự thảo Thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo về tổ chức các hoạt động giáo dục tăng cường tại các cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên đã đề xuất khung nội dung cụ thể.

Theo dự thảo, hoạt động giáo dục tăng cường được phân chia thành 3 nhóm chính: 

Nhóm giáo dục tư tưởng, đạo đức và pháp luật, bao gồm giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống văn hóa, truyền thống lịch sử, pháp luật, quốc phòng - an ninh.

Nhóm giáo dục kỹ năng và phát triển cá nhân bao gồm giáo dục thể chất, thẩm mỹ, hướng nghiệp, khởi nghiệp, giáo dục tài chính, kỹ năng mềm, kỹ năng sinh tồn, phòng chống thiên tai và chống xâm hại trẻ em.

Nhóm phát triển năng lực công nghệ bao gồm năng lực số, kiến thức trí tuệ nhân tạo (AI), an toàn không gian mạng, giáo dục STEM/STEAM, khoa học, công nghệ, tin học và ngoại ngữ.

Sự kết hợp giữa giáo dục tài chính và an toàn không gian mạng được đánh giá là giải pháp mang tính hệ thống. 

Đây cũng là bước cụ thể hóa Quyết định số 928/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030, trong đó giao Bộ Giáo dục và Đào tạo đẩy mạnh giáo dục tài chính qua hệ thống giáo dục quốc dân.

Tuy nhiên, việc tạo lập khung chính sách mới là bước đầu. Hiệu quả thực tế của việc giáo dục tài chính trong trường học đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ về phương pháp truyền tải kiến thức đến học sinh, sinh viên.

Nếu giáo dục tài chính tiếp tục đi theo lối mòn của những bài giảng lý thuyết thuần túy, những định nghĩa khô khan về tiền tệ hay các tiết học mang tính đối phó, chương trình sẽ khó thu hút được sự quan tâm của lứa tuổi học đường.

Trong khi đó, các hình thức lừa đảo trực tuyến và cạm bẫy tài chính mới lại liên tục đổi mới, đánh trúng vào tâm lý thích trải nghiệm và sự chủ quan của giới trẻ.

"Bình dân học vụ" - tư duy mới trong giáo dục tài chính

Chính vì vậy, để giáo dục tài chính thực sự phát huy vai trò phòng ngừa rủi ro, cần một tư duy tiếp cận mới - phổ cập kiến thức tài chính theo hướng dễ hiểu, thiết thực và gắn liền với đời sống thực tế của học sinh.

Tư duy mới này dựa trên tinh thần "bình dân học vụ về tài chính" - ưu tiên tính phổ cập, tinh giản lý thuyết và tập trung vào kỹ năng thực hành cho người học.

Nội dung giáo dục tài chính theo cách này không chỉ dừng lại ở lý thuyết quản lý tiền bạc cơ bản hay tiết kiệm đơn thuần, mà cần được thiết kế như một tập hợp các kỹ năng sinh tồn toàn diện: từ việc hiểu giá trị lao động, phân bổ chi tiêu hợp lý, cho đến năng lực bảo mật dữ liệu cá nhân, đọc vị rủi ro và nhận diện các dấu hiệu lừa đảo trực tuyến.

Việc tích hợp giáo dục tài chính vào nhóm nội dung tăng cường thay vì môn học chính khóa bắt buộc giúp tránh tạo thêm áp lực thi cử hay gánh nặng điểm số cho học sinh.

Tuy nhiên, để giáo dục tài chính đạt hiệu quả bền vững, các chương trình cần được thiết kế linh hoạt theo từng lứa tuổi, ưu tiên các phương pháp học qua trải nghiệm, dự án thực tế và tình huống mô phỏng.

Khi giáo dục tài chính được phổ cập rộng rãi và tự nhiên như một kỹ năng sống căn bản, thế hệ trẻ mới có thể tự tạo lá chắn vững chắc trước những cạm bẫy gian lận ngày càng tinh vi trên không gian số.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/pho-cap-giao-duc-tai-chinh-so-nhin-tu-tinh-than-binh-dan-hoc-vu-179260726170244688.htm