Phát huy giá trị văn hóa bản địa trong đời sống văn hóa Thái Nguyên
Thái Nguyên hôm nay không chỉ được biết đến là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, trung tâm công nghiệp và giáo dục của khu vực trung du, miền núi phía Bắc, mà còn là nơi hội tụ nhiều sắc thái văn hóa đặc sắc.

Lễ hội Lồng Tồng là nét văn hóa đặc trưng của vùng Việt Bắc được tổ chức vào dịp đầu xuân tại các địa phương vùng núi phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên. Ảnh: Bắc Việt
Sau khi hợp nhất với Bắc Kạn, không gian văn hóa của tỉnh được mở rộng, kết nối những vùng đất, cộng đồng dân tộc và lớp trầm tích lịch sử khác nhau. Đó không chỉ là sự cộng thêm về địa giới hành chính, mà còn mở ra cơ hội để nhận diện đầy đủ hơn những giá trị văn hóa bản địa, khơi dậy nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển bền vững.
Thái Nguyên với không gian văn hóa đa dạng, giàu bản sắc
Trên diện tích tự nhiên 8.374,53 km², Thái Nguyên hiện có hơn 50 dân tộc cùng sinh sống, với dân số thường trú gần 1,87 triệu người. Mỗi cộng đồng mang theo những phong tục, tập quán, tiếng nói, trang phục, tín ngưỡng, lễ hội và tri thức dân gian được hình thành, gìn giữ qua nhiều thế hệ. Sự giao thoa ấy tạo nên một không gian văn hóa phong phú, vừa có những nét tương đồng trong bản sắc Việt Bắc, vừa có những dấu ấn riêng của từng dân tộc, từng vùng đất.
Từ những làn điệu Then, đàn Tính của đồng bào Tày, Nùng đến hát Soọng Cô của người Sán Dìu, múa Tắc Xình của người Sán Chay, Pả Dung của người Dao, hát Sli, hát Lượn… mỗi loại hình đều chứa đựng những câu chuyện về lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng. Cùng với đó là các lễ hội dân gian, lễ hội Lồng Tồng, Lễ hội Cầu mùa, những nếp nhà sàn, nghề thủ công truyền thống, ẩm thực dân gian và tri thức ứng xử với thiên nhiên được tích lũy trong đời sống lao động.
Những giá trị ấy không chỉ làm nên sự đa dạng văn hóa mà còn góp phần tạo nên bản sắc riêng của Thái Nguyên. Đặc biệt, di sản "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019, trong đó có cộng đồng thực hành Then ở Thái Nguyên. Đây là niềm tự hào, đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm gìn giữ, trao truyền và phát huy di sản trong đời sống đương đại.


Di sản "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Ảnh: Bắc Việt
Theo thống kê của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch, toàn tỉnh hiện có 399 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng, gồm 3 di tích quốc gia đặc biệt, 67 di tích quốc gia và 329 di tích cấp tỉnh; hơn 500 di sản văn hóa phi vật thể đã được kiểm kê, trong đó45 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia và 29 nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu.
Những con số ấy cho thấy bề dày di sản của vùng đất, nhưng giá trị văn hóa không chỉ nằm trong danh mục được kiểm kê, xếp hạng hay vinh danh. Điều quan trọng hơn là di sản có được cộng đồng tiếp tục thực hành, gìn giữ và trao truyền hay không.
Bởi một làn điệu dân ca chỉ thực sự có sức sống khi vẫn được cất lên trong sinh hoạt cộng đồng; một lễ hội chỉ giữ được ý nghĩa khi những phong tục, nghi lễ tốt đẹp được người dân trân trọng; một nghề truyền thống chỉ có thể tồn tại khi còn người biết nghề, yêu nghề và có điều kiện tiếp nối nghề.
Giữ hồn văn hóa từ chính cộng đồng
Thực tế cho thấy, ở nhiều địa phương, công tác bảo tồn văn hóa đã có những chuyển biến tích cực. Các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân gian, đội văn nghệ quần chúng, hoạt động truyền dạy dân ca, dân vũ tiếp tục được duy trì; nhiều lễ hội truyền thống được phục dựng, tổ chức gắn với việc giới thiệu phong tục, tập quán và bản sắc của từng dân tộc. Những nghệ nhân, người am hiểu phong tục, người có khả năng thực hành di sản đang giữ vai trò quan trọng trong việc truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân gian, đội văn nghệ quần chúng, hoạt động truyền dạy dân ca, dân vũ tiếp tục được duy trì, phát triển. Ảnh: Bắc Việt

Gói bánh Cooc Mò (sừng bò); bánh được dùng trong lễ đầy tháng của trẻ em. Ảnh: Bắc Việt
Tuy nhiên, bảo tồn văn hóa bản địa không thể chỉ trông chờ vào các chương trình biểu diễn, liên hoan hay những dịp lễ hội. Không ít giá trị văn hóa đứng trước nguy cơ mai một khi lớp người am hiểu ngày càng cao tuổi, thế hệ trẻ ít có điều kiện tiếp xúc, học hỏi; một số phong tục, nghề truyền thống dần thu hẹp không gian thực hành trước những thay đổi của đời sống hiện đại. Vì vậy, việc tạo môi trường để di sản hiện diện thường xuyên trong cộng đồng, trong trường học và trong các hoạt động văn hóa ở cơ sở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Đáng chú ý, việc phát huy văn hóa bản địa cần tránh cách làm đồng nhất, sân khấu hóa hoặc khai thác di sản đơn thuần như một sản phẩm phục vụ du lịch.Mỗi cộng đồng cần được tôn trọng quyền gìn giữ, thực hành và giới thiệu những giá trị riêng của mình. Khi người dân thực sự là chủ thể, được hưởng lợi từ hoạt động bảo tồn và phát huy di sản, văn hóa mới có nền tảng để tồn tại bền vững.


Những giá trị văn hóa bản địa luôn được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ảnh: Bắc Việt
Câu chuyện về nghề chè ở Thái Nguyên là một minh chứng sinh động. Ngày 27/10/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2889/QĐ-BVHTTDL, đưa "Tri thức trồng và chế biến chè Thái Nguyên" vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, thuộc loại hình tri thức dân gian. Di sản được ghi danh tại 5 địa bàn: Tân Cương, La Bằng, Đồng Hỷ, Vô Tranh và Đồng Phúc.
Đây là sự ghi nhận đối với hệ thống tri thức, kinh nghiệm được người dân tích lũy qua nhiều thế hệ trong lựa chọn giống, chăm sóc, thu hái, chế biến và bảo quản chè. Theo tư liệu khảo sát của ngành Văn hóa, toàn tỉnh có khoảng 150.000 lao động trực tiếp nắm giữ, thực hành các quy trình, kỹ năng và bí quyết nghề chè; trong hồ sơ di sản có 22 nghệ nhân ở độ tuổi từ 40 đến 75 được phỏng vấn và cam kết gìn giữ di sản. Những con người ấy chính là lực lượng quan trọng bảo đảm sức sống của tri thức nghề chè trong đời sống hôm nay.
Tại La Bằng, nghệ nhân chè Nguyễn Thị Hải, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX chè La Bằng, là một trong những người đang góp phần tiếp nối những kinh nghiệm của nghề. Hợp tác xã không chỉ tổ chức sản xuất, chế biến mà còn hướng dẫn người lao động, các hộ liên kết thực hành những công đoạn từ thu hái đến sao, vò, sấy và hoàn thiện sản phẩm. Trong quá trình ấy, những bí quyết truyền thống vẫn được coi trọng, nhất là sự tinh tế của người thợ trong xử lý nguyên liệu, điều chỉnh nhiệt độ và lấy hương.

Nghệ nhân chè Nguyễn Thị Hải, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX chè La Bằng. Ảnh Quang Linh
Chia sẻ về kỹ thuật chế biến chè, bà Nguyễn Thị Hải nhấn mạnh: "Trong kỹ thuật sao chè thì khâu nào cũng hết sức quan trọng, nhưng quan trọng nhất là khâu diệt men. Mình phải diệt men chuẩn thì mới ra được sản phẩm tốt và khâu lấy hương cuối cùng là khâu quyết định cho sản phẩm của mình được khách hàng ưa chuộng hay không".
Đó không chỉ là kinh nghiệm sản xuất mà còn là tri thức nghề được đúc kết qua nhiều năm lao động. Đáng quý hơn, việc truyền nghề ở La Bằng đang được kết hợp với đổi mới công nghệ và yêu cầu sản xuất an toàn. Người lao động được hướng dẫn trực tiếp tại cơ sở; kinh nghiệm của người đi trước được tiếp nối bằng những phương thức sản xuất phù hợp hơn với điều kiện hiện nay. Bà Hải cũng cho rằng muốn chuyển sang sản xuất chè hữu cơ, người làm chè phải thay đổi tư duy, cách nghĩ và cách làm.
Từ câu chuyện La Bằng có thể thấy, bảo tồn di sản không phải là giữ nguyên mọi phương thức cũ, mà là giữ được những giá trị cốt lõi, những tri thức và bí quyết làm nên bản sắc của nghề, đồng thời tạo điều kiện để chúng thích ứng với cuộc sống mới. Khi người trẻ được học nghề, người lao động có sinh kế từ nghề truyền thống và cộng đồng tiếp tục thực hành những tri thức cha ông để lại, di sản sẽ không bị đóng khung trong hồ sơ hay bảo tàng.
Đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển
Trong không gian phát triển mới, văn hóa bản địa còn mở ra những cơ hội để Thái Nguyên phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp và các sản phẩm công nghiệp văn hóa. Từ vùng chè Tân Cương, La Bằng, Trại Cài, Khe Cốc đến những bản làng mang đậm bản sắc của đồng bào Tày, Nùng, Dao, Mông ở phía Bắc tỉnh; từ các di tích lịch sử cách mạng đến hồ Ba Bể, những giá trị văn hóa và cảnh quan có thể kết nối thành những hành trình trải nghiệm đa dạng.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định đưa "Tri thức trồng và chế biến chè Thái Nguyên" vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, thuộc loại hình tri thức dân gian. Ảnh TNGOV
Tuy nhiên, khai thác văn hóa để phát triển du lịch cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng bản sắc và lợi ích của cộng đồng.Không nên biến những phong tục, nghi lễ thiêng liêng thành hoạt động trình diễn tùy tiện; cũng không thể chỉ dừng ở việc đưa du khách đến tham quan, chụp ảnh rồi rời đi. Điều cần hướng tới là tạo ra những trải nghiệm có chiều sâu, giúp du khách hiểu hơn về lịch sử, phong tục, tri thức và cuộc sống của người dân; đồng thời tạo thêm việc làm, thu nhập để chính cộng đồng có động lực gìn giữ di sản.

Trình diễn nghệ Đêm hội thưởng trà tại Festival Trà Quốc tế Thái Nguyên 2026. Ảnh: Bắc Việt
Định hướng này cũng được thể hiện trong quan điểm của bà Hà Thị Bích Hồng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên. Trong bài viết đăng trên Cổng thông tin điện tử tỉnh ngày 23/5/2026 về xây dựng chính sách phát triển du lịch, bà nhấn mạnh chính sách phải xuất phát từ thực tiễn địa phương, giải quyết đúng những vấn đề đặt ra và tạo động lực cho cả nhà đầu tư lẫn người dân; trong đó chú trọng phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng, du lịch cộng đồng, sinh thái, nông nghiệp, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Văn hóa bản địa của vùng đất này được quan tâm, chú trọng trong sự phát triển. Ảnh TNGOV
Tại chương trình liên kết hợp tác phát triển du lịch ngày 14/8/2026, bà Hà Thị Bích Hồng tiếp tục nhấn mạnh: "Liên kết du lịch không phải để các địa phương trở nên giống nhau, mà nhằm phát huy thế mạnh riêng, để mỗi địa phương trở thành một mắt xích trong hành trình lớn hơn, mỗi sản phẩm là một phần của chuỗi trải nghiệm và mỗi câu chuyện riêng góp phần tạo nên câu chuyện chung của vùng".
Đặt trong câu chuyện phát huy văn hóa bản địa, quan điểm ấy có ý nghĩa thiết thực. Thái Nguyên sau hợp nhất có điều kiện kết nối các không gian văn hóa, nhưng sự kết nối không đồng nghĩa với hòa tan bản sắc. Mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng dân tộc cần được phát huy thế mạnh riêng, để những giá trị đặc trưng cùng tạo nên sức hấp dẫn chung của tỉnh.
Về định hướng lâu dài, Đề án số 18-ĐA/TU ngày 10/12/2025 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về "Phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2026–2030" đã xác định mục tiêu bảo tồn, phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống, di sản vật thể và phi vật thể gắn với phát triển du lịch. Đề án đề ra nhiều nhiệm vụ cụ thể, từ xây dựng môi trường văn hóa, giáo dục lịch sử và văn hóa địa phương trong trường học, bảo tồn di sản, hỗ trợ nghệ nhân, chủ thể di sản đến số hóa dữ liệu, phát triển các sản phẩm văn hóa đặc trưng. Tổng ngân sách dự kiến thực hiện Đề án là 1.546,3 tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2030, gồm vốn đầu tư công, vốn sự nghiệp và các nguồn huy động khác.

Mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng dân tộc ở Thái Nguyên đang được phát huy thế mạnh riêng, để những giá trị đặc trưng cùng tạo nên sức hấp dẫn chung của tỉnh. Ảnh: Bắc Việt
Đáng chú ý, Đề án đặt ra yêu cầu giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn, phát huy giá trị di sản với phát triển kinh tế; gắn trách nhiệm bảo tồn với lợi ích của người dân. Đây là hướng tiếp cận cần thiết, bởi văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi được đặt trong đời sống, được cộng đồng tham gia và được tạo điều kiện phát triển bằng những cơ chế, chính sách phù hợp.
Phát huy giá trị văn hóa bản địa, vì thế, không chỉ là nhiệm vụ của ngành Văn hóa hay của riêng những người làm công tác bảo tồn. Đó là trách nhiệm chung của chính quyền, nhà trường, các tổ chức xã hội, doanh nghiệp và mỗi cộng đồng dân cư. Cần quan tâm hơn đến việc truyền dạy cho thế hệ trẻ, tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục thực hành và trao truyền di sản; bảo vệ không gian văn hóa truyền thống; hỗ trợ các mô hình du lịch cộng đồng, làng nghề và sản phẩm văn hóa đặc trưng phát triển đúng hướng.
Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, những giá trị văn hóa bản địa không thể chỉ được gìn giữ bằng hoài niệm. Chúng cần được tiếp nối bằng hành động, bằng sự trân trọng của cộng đồng và bằng những cách làm sáng tạo, phù hợp với thời đại. Khi một làn điệu dân ca vẫn được ngân lên trong bản làng, một người trẻ còn muốn học nghề của cha ông, một nghệ nhân vẫn miệt mài truyền lại bí quyết cho thế hệ sau, khi những giá trị truyền thống tạo ra sinh kế và niềm tự hào cho người dân, đó chính là lúc văn hóa thực sự sống trong đời sống.

Festival Trà Quốc tế Thái Nguyên 2026 là sự kiện văn hóa đặc biệ, hội tụ những nét văn hóa đặc sắc thống nhất trong đa dạng trong sự phát triển. Ảnh TNGOV
Với bề dày lịch sử, sự đa dạng của các cộng đồng dân tộc và những di sản đang được gìn giữ, Thái Nguyên có cơ sở để biến vốn văn hóa bản địa thành sức mạnh nội sinh. Giữ gìn bản sắc không phải để khép mình trong quá khứ, mà để từ cội nguồn văn hóa, con người Thái Nguyên tự tin bước vào tương lai, góp phần xây dựng một vùng đất phát triển năng động nhưng vẫn giàu bản sắc, nghĩa tình và chiều sâu văn hóa.
Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/phat-huy-gia-tri-van-hoa-ban-dia-trong-doi-song-van-hoa-thai-nguyen-179261122085640957.htm