Nhìn thẳng vào sai phạm gốc rễ của kỳ thi tốt nghiệp

Sau khi đọc toàn văn bài phát biểu kết luận của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo năm 2026, trong đó có đề cập những sai phạm xảy ra trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, tôi phần nào chia sẻ với áp lực rất lớn mà ngành giáo dục đang phải đối mặt. 

Tuy nhiên với báo cáo giải trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo về những sai phạm xảy ra trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, những nguyên nhân được chỉ ra chưa thực thuyết phục. 

Công chúng cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần nhìn thẳng vào những sai phạm gốc rễ của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông để bịt kín các lỗ hổng dẫn đến gian lận, thay vì chỉ giải thích những nguyên nhân ở phần ngọn.

Một kỳ thi quy mô quốc gia, với hơn một triệu thí sinh tham dự, chỉ cần một sơ suất nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội.

Tuy nhiên, điều khiến nhiều giáo viên trăn trở là báo cáo đã chỉ ra những sai phạm nhưng mới chủ yếu dừng ở phần ngọn, trong khi những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các vụ việc vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ tận gốc rễ của vấn đề.

Không theo kịp công nghệ phát triển quá nhanh?

Báo cáo cho rằng công nghệ phát triển quá nhanh, trong khi thiết bị phát hiện gian lận chưa được trang bị đồng bộ. Đây có thể là một phần nguyên nhân, nhưng khó có thể xem là nguyên nhân chính.

Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc bị phát hiện không xuất phát từ các thiết bị công nghệ quá tinh vi mà đến từ chính sự buông lỏng trong khâu tổ chức và giám sát. 

Có trường hợp thí sinh mang điện thoại thông minh vào phòng thi nhưng vẫn không bị phát hiện. Nếu những người được giao nhiệm vụ làm đúng chức trách thì vi phạm đã được ngăn chặn từ đầu.

Quy chế thi tốt nghiệp chưa chặt chẽ

Là người có hàng chục năm tham gia công tác tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông ở nhiều vị trí khác nhau, từ cán bộ văn phòng đến thành viên đoàn thanh tra, tôi chưa bao giờ chứng kiến việc giáo viên của chính trường đặt điểm thi được phân công làm nhiệm vụ thư kí tại điểm thi đó.

Nhìn từ những sai phạm vừa qua có thể thấy Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông vẫn còn những khoảng trống cần được rà soát, hoàn thiện. Quy chế chưa có quy định đủ chặt chẽ để loại trừ hoàn toàn việc giáo viên của đơn vị sở tại tham gia làm nhiệm vụ tại chính điểm thi của mình.

Đội ngũ làm nhiệm vụ coi thi còn kém?

Một điểm khác khiến nhiều người chưa cảm thấy hài lòng đó là cách lý giải về đội ngũ làm nhiệm vụ coi thi. Báo cáo cho rằng một bộ phận cán bộ coi thi còn thiếu kinh nghiệm, nhưng đồng thời lại xác định có những trường hợp cố tình vi phạm quy chế, không thực hiện đúng chức trách, nhiệm vụ.

Hai nhận định này phản ánh hai bản chất hoàn toàn khác nhau. Thiếu kinh nghiệm là hạn chế về năng lực chuyên môn; còn cố ý vi phạm là vấn đề về đạo đức công vụ và ý thức chấp hành pháp luật. Nếu không phân định rạch ròi sẽ rất khó xác định đúng nguyên nhân để có giải pháp phù hợp.

Điều khiến xã hội lo lắng hơn cả là những sai phạm tương tự không phải lần đầu xuất hiện. Sau nhiều năm điều chỉnh quy chế, tăng cường thanh tra và bổ sung các giải pháp kỹ thuật, những vụ việc tiêu cực vẫn tái diễn ở nhiều địa phương khác nhau. Như vậy, đây không còn là những sự cố đơn lẻ mà phản ánh những bất cập của cả hệ thống tổ chức thực hiện.

Ở góc nhìn của một nhà giáo, tôi cho rằng gốc rễ của các sai phạm xuất phát từ 4 nguyên nhân:

Thứ nhất là những khoảng trống của hành lang pháp lý. Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông hiện hành chưa quy định thư ký điểm thi không được làm nhiệm vụ tại chính trường nơi mình đang công tác, làm giảm tính độc lập, khách quan và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tiêu cực.

Thứ hai là sự buông lỏng quản lý ở một số khâu quan trọng. Việc kiểm tra, giám sát thiếu quyết liệt, cùng với những biểu hiện nể nang, né tránh trách nhiệm, thậm chí có dấu hiệu tiếp tay cho các hành vi vi phạm có tổ chức đã làm vô hiệu hóa nhiều lớp kiểm soát của kỳ thi.

Thứ ba là lòng tham của một số người được giao thực hiện nhiệm vụ. Có người vì muốn nâng điểm cho thí sinh quen biết, có người vì lợi ích vật chất, thậm chí vì tiền mà sẵn sàng đánh đổi sự công bằng, minh bạch của kỳ thi.

Thứ tư là sự suy thoái về đạo đức công vụ. Sự suy thoái ấy thể hiện ở việc không ít cán bộ đã đánh mất tính liêm chính, sẵn sàng làm ngơ, tiếp tay cho gian lận, bất chấp pháp luật, quy chế thi và những chuẩn mực đạo đức của người làm giáo dục.

Điều dư luận mong muốn lúc này không chỉ là những lời giải thích mà là sự nhìn thẳng vào những nguyên nhân gốc rễ của các sai phạm. Chỉ khi bịt kín các lỗ hổng của quy chế, siết chặt kỷ cương và xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm thì kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông mới thực sự công bằng, minh bạch và lấy lại niềm tin của xã hội.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/nhin-thang-vao-sai-pham-goc-re-cua-ky-thi-tot-nghiep-179260725141457075.htm