Mùi của những đồng tiền
Có một bi kịch âm thầm của thế hệ thanh toán không tiền mặt: Chúng ta tiêu tiền số rất dễ, nhưng những người làm ra số tiền nuôi chúng ta ăn học vẫn phải đổi lấy nó bằng mồ hôi và những vết chai.
BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ CAO VIẾT KHOA (THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH)
Xe bán bánh mỳ với chiếc mã thanh toán không dùng tiền mặt.
Chiếc ví da bò màu nâu sẫm
Tấm biển mica in mã QR đặt trên chiếc tủ kính bán bánh mì ở góc đường đã mờ đi một góc vì nắng mưa, nhưng camera điện thoại chỉ mất chưa đầy một giây để nhận diện, "ting"!
Chiếc loa thông báo chuyển khoản gắn trên xe bánh mì phát ra giọng đọc máy móc giữa tiếng còi xe giờ tan tầm: "Thanh toán thành công 52 nghìn đồng". Bà chủ quán không ngẩng đầu. Tay bà quệt patê, gắp dưa leo, rắc ngò, gói ổ bánh mì rồi đưa sang.
Không có tiếng lách cách của hộp thiếc đựng tiền thối, không có động tác vuốt lại tờ tiền lẻ nhàu. Một giao dịch hoàn tất mà không để lại dấu vết vật lý nào trên người bán lẫn người mua.
Tôi cầm ổ bánh mì nóng, tay kia vẫn giữ chiếc smartphone. Số dư tài khoản vừa tụt đi một con số nhỏ. Nhẹ bẫng, như thể thứ vừa bay đi chỉ là vài hạt bụi kỹ thuật số. Trong ngăn sâu nhất của balo, có một vật thể gần như bị lãng quên: Chiếc ví da bò màu nâu sẫm. Đó là món quà bố mua tặng tôi ngày có giấy báo trúng tuyển đại học.
Tôi nhớ buổi tối hôm ấy ở quê. Bố mở chiếc tủ gỗ cũ, lấy ra từng cọc tiền lẻ tích cóp từ những vụ thu hoạch tiêu, đếm từng tờ một trăm nghìn, vuốt phẳng từng nếp gấp rồi nhét vào các ngăn ví. Bố bảo: "Cầm cái ví cho chắc tay. Tiền nằm trong túi mình, vơi đi hay đầy lên nhìn vào là biết liền".
Suốt học kỳ đầu, chiếc ví nằm trong túi quần. Mỗi lần trả tiền cơm hay tiền xăng, ngón tay tôi chạm vào từng thớ da, mắt nhìn độ dày cọc tiền mỏng dần theo từng ngày. Cái cảm giác chiếc ví xẹp đi tạo ra một lực cản trong tâm trí: Mình đã tiêu hơi nhiều, tuần này phải bớt lại.
Thế rồi làn sóng số hóa tràn qua ký túc xá và cổng trường. Từ tiệm xôi, quán trà tắc, dịch vụ in luận văn đến bác giữ xe, đâu đâu cũng xuất hiện mã QR của ngân hàng số và ví điện tử. Tiền mặt trở thành thứ cồng kềnh, bất tiện và có phần lạc hậu. Người ta bắt đầu ái ngại khi phải đứng chờ ai đó lục ví tìm tờ năm nghìn.
Chiếc ví da của bố dần bị đẩy từ túi quần vào ngăn phụ, rồi chìm xuống đáy balo. Ngăn tiền giấy trống trơn, chỉ còn vài chiếc thẻ và một lớp bụi mỏng. Thay vào đó, ngón tay cái của tôi bắt đầu điệu nhảy mới trên mặt điện thoại thông minh: Mở khóa - quét mã - xác thực vân tay - thanh toán thành công.
Bi kịch của thời đại không tiền mặt
Trong tâm lý học hành vi, các nhà nghiên cứu chỉ ra hiện tượng "The Pain of Paying" (Nỗi đau khi chi trả). Khi rút tiền giấy và trao cho người khác, bộ não nhận thức sự mất mát quyền sở hữu đối với một vật thể hữu hình. Phản xạ này hoạt động như một chiếc phanh, ngăn con người tiêu xài bốc đồng.
Nhưng thanh toán không tiền mặt đã làm chiếc phanh ấy yếu đi. Tiền biến thành những con số trừu tượng; việc trừ tiền được "đóng gói" sau hiệu ứng âm thanh, biểu tượng hoạt hình hay vòng quay hoàn tiền.
Chúng ta không còn cảm giác mình đang "vơi đi tiền bạc". Chúng ta chỉ cảm thấy vừa thực hiện một thao tác công nghệ tiện lợi. Hậu quả không nhất thiết đến từ những quyết định lớn, mà thẩm thấu qua những vết rò rỉ nhỏ mỗi ngày.
Cứ như vậy, hằng ngày diễn ra các điệp khúc: Một cốc cà phê sữa đá: 20.000 đồng - Một chạm. Một đĩa cơm thêm: 10.000 đồng - Một chạm. Một ly trà sữa: 42.000 đồng - Lại một chạm. Một món ăn vặt lúc nửa đêm: 35.000 đồng - Lại một chạm nữa...
Những lần thanh toán bằng app ngân hàng không mang lại cảm giác rõ ràng về số tiền đang hao hụt đi.
Từng khoản nhỏ đến mức không đáng bận tâm. Không có tiếng sột soạt của tiền giấy, không có cảm giác ví nhẹ đi, không có tiếc nuối khi phải phá lẻ một tờ năm trăm nghìn. Để rồi một tối giữa tháng, khi mở ứng dụng ngân hàng chuẩn bị đóng tiền phòng, màn hình hiện 147.000 đồng.
Tôi kéo lịch sử giao dịch. Một danh sách dài hiện ra. Không có khoản chi lớn, không có đồ công nghệ, chuyến du lịch hay bữa tiệc sang trọng. Toàn bộ sinh hoạt phí đã bốc hơi qua hàng trăm những giao dịch từ mười lăm đến năm mươi nghìn đồng mà tôi không nhớ nổi đã tiêu vào việc gì.
Tiền tan biến vào không khí, từng giọt một, qua những cú chạm vô cảm. Có một bi kịch âm thầm của thế hệ thanh toán không tiền mặt: Chúng ta tiêu tiền số rất dễ, nhưng những người làm ra số tiền nuôi chúng ta ăn học vẫn phải đổi lấy nó bằng mồ hôi và những vết chai.
Tiền số cũng là tiền
Một lần về nhà nghỉ hè, tôi cùng mẹ đi chợ sớm. Ngồi bên sạp rau, tôi nhìn mẹ bán từng bó rau muống, củ cải. Mẹ nhận những tờ hai nghìn, năm nghìn ẩm nước mưa, vuốt thẳng, phân loại rồi kẹp vào túi vải đeo trước bụng.
Cuối buổi, hai mẹ con ngồi kiểm tiền. Những ngón tay mẹ nứt nẻ vì ngâm nước bùn, đen sạm vì nắng, chậm rãi đếm từng cọc tiền nhỏ. Một buổi sáng dầm mưa dãi nắng, sau khi trừ tiền vốn, xăng xe và chỗ ngồi, mẹ chỉ lời được 180.000 đồng.
Mẹ tôi cũng như bao người phụ nữ tảo tần khác, chắt chiu từng đồng tiền lẻ từng gánh hàng rong.
Mẹ gom số tiền ấy thành những tờ phẳng phiu, gửi vào ngân hàng để chuyển cho tôi. Nhưng khi đến điện thoại, nó biến thành một dãy số vô tri. Và tôi, trong những buổi chiều ngồi quán cà phê máy lạnh lướt mạng xã hội - đã tiêu sạch 180.000 đồng ấy sau bốn lần đưa camera quét mã, chưa đầy bốn mươi giây.
Bốn mươi giây của một người trẻ đã xóa sạch một buổi sáng oằn lưng của người mẹ ngoài chợ. Đó là lúc tôi nhận ra lỗ hổng trong nhận thức của thế hệ mình: Khi đồng tiền mất dạng vật lý, nó cũng tước đi sợi dây cảm xúc giữa người tiêu tiền và mồ hôi của người làm ra nó.
Chúng ta dễ dãi với những con số trên app vì chúng không có mùi vị, sức nặng, độ nhám của vết chai sạn và không biết thở dài. Sự vô cảm trước những cú chạm thực chất có thể trở thành sự vô cảm trước giá trị của sức lao động.
Giáo dục tài chính trong thời đại không tiền mặt không thể là lời kêu gọi quay về nền kinh tế tiền giấy. Xã hội số là dòng chảy tất yếu, mang lại tiện lợi, an toàn và minh bạch cho nền kinh tế. Nhưng khi công nghệ đã gạt bỏ rào cản vật lý để việc tiêu tiền trở nên dễ dàng, người sử dụng phải tự tạo ra những "hàng rào nhân tạo" để bảo vệ mình.
Sự tỉnh thức tài chính số bắt đầu từ việc tái tạo những "ma sát" đã bị công nghệ xóa nhòa:
• Tách tài khoản chi tiêu và tài khoản giữ tiền: Không giữ toàn bộ tiền sinh hoạt trong tài khoản chính liên kết với các ứng dụng QR và ví điện tử. Hãy duy trì một tài khoản "vùng đệm", mỗi tuần chỉ chuyển vào đúng định mức chi tiêu. Khi tài khoản chạm đáy, việc phải đăng nhập tài khoản chính để chuyển thêm tiền sẽ tạo ra một khoảng dừng tâm lý, buộc bản thân nhìn lại.
• Quy tắc độ trễ 5 giây: Trước khi xác nhận chuyển tiền, dành 5 giây nhìn vào con số. Đừng chỉ nhìn mệnh giá, hãy dịch nó sang sức lao động: Số tiền này bằng bao nhiêu giờ làm thêm? Nó bằng bao nhiêu mớ rau của mẹ? Nếu câu trả lời không xứng đáng, hãy hạ điện thoại xuống.
• Hồi sinh một phần tiền mặt cho khoản chi cảm xúc: Với giải trí, ăn vặt cá nhân, hãy rút một khoản tiền giấy nhỏ đầu tuần. Việc tận mắt thấy tiền rời khỏi ví sẽ kích hoạt lại phản xạ tự vệ mà không thuật toán quản lý tài chính nào thay thế được.
Sáng nay, tôi lại ghé xe bánh mì quen thuộc. Chiếc bảng QR vẫn nằm đó, phản chiếu ánh nắng ban mai. Tôi rút điện thoại, nhưng ngón tay khựng lại. Tôi cất nó vào balo, kéo ngăn sâu nhất và lấy chiếc ví da của bố ra. Từ trong ví, tôi rút một tờ hai mươi nghìn và một tờ năm nghìn phẳng phiu, đưa bằng hai tay cho người bán.
Đầu ngón tay tôi chạm vào mặt giấy nhám, cảm nhận độ mát lạnh của tờ tiền trước khi trao đi. Người phụ nữ nhận lấy, mỉm cười, mở chiếc hộp thiếc cũ cất tiền rồi trao tôi ổ bánh mì thơm phức.
Không có tiếng chuông thông báo máy móc vang lên giữa phố. Nhưng trong lồng ngực tôi sáng nay, có một cảm giác rất thật vừa trở lại: Cảm giác mình đang làm chủ từng đồng tiền của chính mình.
Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/mui-cua-nhung-dong-tien-179260923151648448.htm