Lãi suất thấp nhưng cái giá phải trả cho bài học tài chính thông minh không thấp

BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ LÝ ĐĂNG KHOA (THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH) 

"Vay nhanh", "lãi suất 0 đồng" - Nơi "bẫy tài chính" bắt đầu

Tôi từng chứng kiến không ít người bị hấp dẫn bởi những lời quảng cáo cho vay gần như không thể từ chối: “Vay nhanh trong vài phút”, “không cần thế chấp”, “không chứng minh thu nhập”, “lãi suất 0 đồng”, “duyệt hồ sơ siêu tốc”, “nhận tiền ngay trong ngày”. Các ứng dụng cho vay bất hợp pháp thường đánh trúng tâm lý của những người đang cần tiền gấp.

Khi thiếu vài triệu đồng để đóng học phí, thanh toán viện phí, sửa xe, trả tiền thuê nhà hoặc giải quyết khoản nợ đến hạn, nhiều người dễ bỏ qua việc đọc kỹ các điều khoản trên màn hình điện thoại. Điều họ quan tâm nhất lúc ấy là khoản vay có được duyệt hay không. Và đó có thể là điểm khởi đầu của một cái bẫy.

Một thủ đoạn đáng lo ngại là quảng cáo khoản vay với chi phí tưởng như bằng không, nhưng thực tế người vay có thể nhận được số tiền thấp hơn đáng kể so với khoản vay ghi trên hợp đồng do bị khấu trừ các loại phí. Trong khi đó, thời hạn trả nợ thường rất ngắn, có thể chỉ vài ngày hoặc một tuần. Các khoản phí, tiền phạt và cách tính chi phí không minh bạch khiến số tiền phải thanh toán tăng nhanh, vượt xa dự tính ban đầu.

Khi người vay không trả đúng hạn, áp lực không chỉ dừng ở những cuộc gọi đòi nợ liên tục. Cha mẹ, anh chị em, bạn bè, đồng nghiệp và cả những người có trong danh bạ điện thoại có thể bị liên hệ, làm phiền. Nghiêm trọng hơn, một số người còn bị đe dọa, xúc phạm hoặc bị sử dụng hình ảnh cá nhân để cắt ghép, phát tán cho người thân nhằm gây sức ép.

Từ nhu cầu vay một khoản tiền nhỏ để vượt qua khó khăn trước mắt, người vay có thể rơi vào vòng xoáy nợ nần: vay khoản mới để trả khoản cũ, rồi tiếp tục vay để bù đắp khoản nợ phát sinh. Đến khi nhận ra mình đã mắc bẫy, tổng số tiền phải trả có thể vượt xa khả năng tài chính của bản thân và gia đình.

Cần biết rõ khoản phải trả trước khi đồng ý khoản vay

Chuyện mắc vào tín dụng đen không còn đơn thuần là câu chuyện thiếu tiền, mà còn là vấn đề về kiến thức và kỹ năng quản lý tài chính cá nhân.

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ rằng không phải mọi ứng dụng cho vay đều là "app đen". Tín dụng chính thống có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế, giúp người dân đáp ứng những nhu cầu chính đáng như mua nhà, mua xe, học tập, sản xuất, kinh doanh hoặc giải quyết khó khăn tài chính trước mắt. Vấn đề không nằm ở việc vay tiền, mà ở chỗ người vay có hiểu đầy đủ các điều khoản, chi phí và nghĩa vụ thanh toán trước khi ký hợp đồng hay không.

Ngay cả với các khoản vay hợp pháp, nếu chỉ nhìn vào số tiền được giải ngân, mức lãi suất quảng cáo hoặc số tiền phải trả mỗi tháng, người vay vẫn có thể đánh giá chưa đúng chi phí thực tế.

Điều đáng suy nghĩ không chỉ là khoản tiền phải trả thêm, mà còn là câu hỏi người vay cần đặt ra trước khi quyết định: Mình có thực sự cần khoản tiền này đến mức chấp nhận chi hơn 12 triệu đồng để sử dụng 20 triệu đồng trong một năm hay không?

Đây là ví dụ từ một trường hợp cụ thể, không đại diện cho mọi sản phẩm tín dụng. Chi phí thực tế còn phụ thuộc vào lãi suất, phương thức tính lãi, các khoản phí và điều kiện hợp đồng. Vì vậy, trước khi vay, người dân cần kiểm tra số tiền thực nhận, tổng số tiền phải trả, lịch trả nợ, các loại phí, chi phí bảo hiểm nếu có, phí trả trước hạn và khoản phạt khi thanh toán chậm. Đặc biệt, cần phân biệt lãi suất danh nghĩa với tổng chi phí thực tế của khoản vay, thay vì chỉ nhìn vào một con số quảng cáo.

Đây cũng là khoảng trống mà giáo dục tài chính cần giúp người dân thu hẹp. Chúng ta thường khuyến khích trẻ em tiết kiệm, lập kế hoạch chi tiêu và tránh mua sắm những thứ không cần thiết. Nhưng khi trưởng thành và đứng trước một hợp đồng tín dụng trị giá hàng chục triệu đồng, không phải ai cũng biết cách đọc bảng trả nợ, tính tổng chi phí vay, xác minh đơn vị cho vay hoặc nhận diện những điều khoản bất lợi. Khi gặp tranh chấp, nhiều người cũng không biết tìm đến đâu để được hỗ trợ.

Một người có thể giỏi toán nhưng vẫn mắc bẫy tài chính. Bởi hiểu biết tài chính không chỉ là khả năng tính toán, mà còn là khả năng đọc hiểu thông tin, đánh giá rủi ro và đặt đúng câu hỏi trước khi đưa ra quyết định. Biết mình phải trả bao nhiêu, trả cho những khoản nào và có đủ khả năng trả nợ hay không là những điều tối thiểu mỗi người cần làm rõ trước khi vay tiền.

Giáo dục tài chính thông minh không chỉ dạy tiết kiệm, mà còn phải hiểu dòng tiền, thu - chi và nghĩa vụ trả nợ

Giáo dục tài chính không nên chỉ dừng ở việc hình thành thói quen tiết kiệm hay phân biệt nhu cầu với mong muốn. Quan trọng hơn, mỗi người cần được trang bị năng lực quản lý dòng tiền, lập ngân sách, đánh giá chi phí sử dụng vốn và kiểm soát nghĩa vụ tài chính trong ngắn hạn lẫn dài hạn.

Một trong những kiến thức nền tảng là hiểu mối quan hệ giữa thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm và nợ vay. Khi vay 20 triệu đồng, người vay có thêm nguồn tiền để sử dụng ở hiện tại, nhưng đồng thời phát sinh nghĩa vụ hoàn trả cả gốc, lãi và các khoản phí theo hợp đồng. Điều đó đồng nghĩa với việc một phần thu nhập trong tương lai đã được dành trước cho nghĩa vụ trả nợ, làm giảm khả năng chi tiêu, tiết kiệm hoặc ứng phó với những tình huống bất ngờ.

Vì vậy, đánh giá một khoản vay không thể chỉ dựa vào số tiền được giải ngân hoặc mức trả góp hằng tháng. Người vay cần xem xét tổng chi phí tín dụng, thời hạn vay, lịch trả nợ, tỷ lệ thu nhập phải dành cho nghĩa vụ nợ và khả năng duy trì thanh toán khi thu nhập giảm hoặc phát sinh chi phí đột xuất. Một khoản vay chỉ thực sự phù hợp khi nghĩa vụ trả nợ nằm trong khả năng tài chính và không khiến người vay mất đi nguồn dự phòng thiết yếu.

Cũng cần phân biệt giữa vay vốn phục vụ đầu tư, tạo thu nhập với vay để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng. Sự phân biệt này không có nghĩa khoản vay tiêu dùng luôn bất lợi, mà giúp người vay cân nhắc lợi ích nhận được so với chi phí và rủi ro phải gánh chịu. 

Chẳng hạn, khoản vay phục vụ học tập hoặc sản xuất kinh doanh có thể mở ra cơ hội tăng thu nhập trong tương lai, nhưng hiệu quả vẫn phụ thuộc vào khả năng tạo ra giá trị thực tế.

Ngược lại, nếu vay để trang trải chi tiêu thường xuyên trong khi thu nhập không đủ bù đắp các khoản chi, người vay có nguy cơ phải tiếp tục vay mới để thanh toán nghĩa vụ cũ.

Do đó, giáo dục tài chính cần chuyển từ truyền đạt những lời khuyên mang tính nguyên tắc sang rèn luyện kỹ năng ra quyết định dựa trên dữ liệu. Học sinh, sinh viên và người lao động có thể được thực hành lập ngân sách cá nhân, phân loại chi phí cố định và biến đổi, xây dựng quỹ dự phòng, so sánh các phương án vay và tính tổng số tiền phải thanh toán trong suốt thời hạn hợp đồng.

Chẳng hạn, khi so sánh hai khoản vay cùng giá trị, người học cần biết đối chiếu không chỉ lãi suất danh nghĩa mà còn phương pháp tính lãi, phí dịch vụ, bảo hiểm đi kèm nếu có, số tiền thực nhận và tổng nghĩa vụ thanh toán. Với quảng cáo “lãi suất 0 đồng”, cần kiểm tra liệu có khoản phí nào được thu riêng hoặc khấu trừ trước khi giải ngân hay không. 

Đồng thời, người học cần biết xác minh tư cách pháp lý của bên cho vay, đọc các điều khoản về trả nợ trước hạn, chậm thanh toán, xử lý dữ liệu cá nhân và cơ chế tiếp nhận khiếu nại.

Trong môi trường số, khả năng tiếp cận tín dụng ngày càng nhanh khiến năng lực đánh giá thông tin tài chính trở nên quan trọng. Một quyết định vay có thể được thực hiện chỉ trong vài phút, nhưng việc trả nợ có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm. Vì vậy, người sử dụng cần hình thành thói quen kiểm tra thông tin, tính toán tổng chi phí và đánh giá khả năng thanh toán trước khi xác nhận giao dịch.

Mục tiêu của giáo dục tài chính không phải là khuyến khích người dân tránh mọi khoản vay, mà là giúp họ hiểu khi nào nên vay, vay bao nhiêu là phù hợp và rủi ro nào cần được tính đến. Một người có hiểu biết tài chính cần biết cân đối dòng tiền, phân biệt nhu cầu vốn với khả năng trả nợ, nhận diện điều khoản bất lợi và chủ động xây dựng phương án dự phòng.

Năng lực tài chính không chỉ thể hiện ở việc một người kiếm được bao nhiêu tiền hay tiết kiệm được bao nhiêu, mà còn ở khả năng quản lý các cam kết tài chính và bảo vệ sự ổn định kinh tế của bản thân, gia đình. 

Đó là nền tảng để mỗi người tiếp cận tín dụng có trách nhiệm, hạn chế nguy cơ mất khả năng thanh toán và tránh bị cuốn vào vòng xoáy nợ nần bởi những lời mời vay vốn hấp dẫn nhưng thiếu minh bạch.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/lai-suat-thap-nhung-cai-gia-phai-tra-cho-bai-hoc-tai-chinh-thong-minh-khong-thap-179261008183111492.htm