Kazakhstan và Kyrgyzstan: Bản tình ca thảo nguyên

Bài 1: Kazakhstan - Bản tình ca du mục của tuổi thơ tôi!

Ngay khi biết tin các quốc gia Trung Á, gồm Kazakhstan và Kyrgystan, miễn visa 30 ngày cho du khách từ Việt Nam, cùng lúc một hãng bay Việt mở đường bay thẳng đến khu vực, chúng tôi lập tức đặt vé, xách ba lô để đến với mảnh đất bí ẩn của "Con đường tơ lụa" hàng nghìn năm trước. Không chỉ có thế, Kazakhstan và Kyrgyzstan còn mê đắm tôi bởi cảnh sắc "núi đồi và thảo nguyên" phóng khoáng, bao la ngút ngàn tầm mắt mà tôi từng mê mải mường tượng thời thơ bé từ các áng văn của đại văn hào Tsinghiz Aitomatov.

Almaty – nơi khởi thủy của "vườn táo địa đàng"

Mất chưa đầy 6 giờ bay, hành trình từ Hà Nội đến Almaty (cố đô Kazakhstan) như tấm thảm thần kỳ mang tôi trở lại với thế giới tuổi thơ, với những rặng phong duyên dáng và thảo nguyên bát ngát "trải ngút chân trời". 

Amalty đón chúng tôi trong sắc vàng, với những chùm nắng lả lơi buông mình từ bầu trời xanh bất tận, giục những tàng lá thu của nào sồi, nào phong và những hàng dương đẹp đến nao lòng bung mình, xào xạc.

Almaty, theo tiếng Kazakh cổ, có nghĩa "Thành phố vườn táo". Các nghiên cứu thực vật học đã khẳng định vùng núi Alatau bao quanh thành phố này chính là cái nôi của mọi giống táo thuần hóa trên thế giới. Nơi đây vẫn còn những cánh rừng táo hoang dã có tuổi đời hàng ngàn năm.

"Thành phố vàng bị lãng quên" thời Liên bang Xô Viết ngay trở thành viên ngọc quý của Trung Á. Almaty không chỉ sở hữu cảnh sắc đa dạng khó tin, khi chỉ cách một con phố là bạn đã có thể lạc từ Âu sang Á, với những ngọn núi dường như luôn hiện diện cuối mỗi con đường. Phía Nam thành phố được bao bọc bởi dãy Alatau với đỉnh Mendey phủ tuyết trắng, nơi có tổ hợp thể thao trượt băng ngoài trời nổi tiếng. Và chỉ cần vừa rời khỏi trung tâm thành phố, những cánh đồng dương và hoang mạc lập tức bao trùm tầm mắt đến tận chân trời.

Không thể bỏ qua việc tham quan hệ thống tàu điện ngầm tại Almaty, nơi được ví như phòng trưng bày nghệ thuật dưới lòng đất, mở cánh cửa dẫn về quá khứ. 

Almaty Metro đang vận hành 11 ga trên một tuyến duy nhất từ phía Đông sang phía Tây, mới mở cửa năm 2011, sau gần 2 thập kỷ trì hoãn thi công. 

Đây được xem là một trong những hệ thống tàu điện ngầm trẻ và sâu nhất thế giới, kết hợp sự bề thế của thời Xô Viết, cùng bản sắc Kazakhstan đương đại.

Chẳng hạn, nhà ga Baikonur – mang tên sân bay vũ trụ nổi tiếng – tạo cảm giác như trong một con tàu vũ trụ với các tấm ốp kim loại xanh lam và bạc, cùng màn hình video lớn ở cuối sân ga luôn phát hình ảnh các vụ phóng tên lửa. Trong khi đó, nhà ga Almaty lại được bao phủ với những chùm đèn kim loại hiện đại, ánh vàng ấm, với điểm nhấn là các bức tranh kính màu mô tả cây táo cách điệu trên nền dãy Tian Shan.

Dân số và sắc tộc tại Almaty rất đa dạng, với sự pha trộn mạnh mẽ các nét gốc Mông Cổ, Trung Quốc, Nga, Ba Tư và cả Ấn Độ. Dường như mọi màu da, mọi sắc tộc đều có thể thuộc dân tộc Kazakh. Một tài xế ở Almaty, tóc vàng mắt xanh đặc trưng của sắc tộc Nga, khi chở chúng tôi đến Công viên Gorki, thậm chí tự hào tuyên bố: "Chúng tôi, người Kazakh, mới là hậu duệ chính tông của Thành Cát Tư Hãn". Còn Arman Suleimenov, 32 tuổi, người gốc Kazakh hiện đang sống ở Mỹ, chia sẻ suốt tuổi thơ, anh lớn lên với phim hành động của Bruce Lee (Lý Tiểu Long), Jackie Chan (Thành Long). Bốn năm tiểu học, thầy giáo dạy anh là người Armenia, và 30 bạn trong lớp thì đủ cả người Kazakh, Ukraine, Hàn Quốc, Nga, Belorus, Đức, Chechen, Hy Lạp, Iran và Uzbek. Tất cả đều thông thạo tiếng Nga, tiếng Kazakh, và được học tiếng Anh từ lớp 5 (hiện học sinh Kazakh được phổ cập tiếng Anh từ lớp 1). Suleimenov và bạn bè đọc sách tiếng Nga, mải mê với các show truyền hình Kazakh và Nga, trong khi xem phim Mỹ với phụ đề Nga tại các rạp chiếu bóng.

Văn hóa tại Kazakhstan khá giống với Việt Nam, đa số các gia đình người Kazakh quen với việc sống đại đồng đường trong cùng ngôi nhà. Một điểm khác biệt là thông thường, người con út trong gia đình Kazakh sẽ được kỳ vọng trông nom và phụng dưỡng cha mẹ. Theo Ngân hàng Thế giới, GDP đầu người của Kazakhstan đạt gần 15.000 USD vào năm 2025. Kinh tế phát triển, song tỉ lệ sinh tại Kazakhstan sụt giảm khoảng gần 10%, khiến chính phủ nước này buộc phải áp dụng các biện pháp khuyến sinh mạnh mẽ. Theo đó, tăng mức trợ cấp một lần khi sinh con lên đến ~326 USD cho con thứ 1–3, và ~541 USD cho con thứ 4 trở đi. Kazakhstan cũng duy trì trợ cấp chăm sóc trẻ hằng tháng đến 18 tháng tuổi, đồng thời trích 50% lợi nhuận Quỹ Quốc gia chuyển trực tiếp vào tài khoản tiết kiệm cho từng trẻ đến năm 18 tuổi. Các chính sách này rõ ràng đã tạo hiệu quả, khi đa số các tài xế Hồi giáo chúng tôi gặp trên hành trình tham quan tại Kazakhstan đều có từ 4-6 con. Và họ chưa có ý định ngừng mở rộng gia đình.

Chinh phục hẻm Charyn - "Grand Canyon" Trung Á

Từ Amalty, hành trình khám phá Kazakhstan đưa chúng tôi đến với hẻm núi Charyn, cách thành phố chỉ 3 giờ di chuyển. Ấn tượng đầu tiên của tôi là gió! Gió Charyn chao bạt người, làm sắt da, như muốn thốc con người lên không trung. Nhiệt độ thay đổi đột ngột, và giảm đến 10oC chỉ trong vài phút, với bầu trời vần vũ màu xám khói và nâu vàng bụi đất. Các biển hướng dẫn tại Charyn cảnh báo, điều khó lường nhất là thời tiết có thể thay đổi bất cứ lúc nào, đặc biệt là gió mạnh đến 23m/s. Nhiệt độ tại hẻm núi có thể lên 43oC vào mùa hè, và thấp nhất là -45oC vào mùa đông.

Vốn được mệnh danh là "Grand Canyon" tại Trung Á (tương tự di sản thế giới "Hẻm núi lớn" của Mỹ), hẻm Charyn trải dài 2,5km uốn lượn theo biên giới với Kyrgyzstan. Được dòng sông Charyn bào mòn sâu khoảng 300m vào lòng đất, những lớp trầm tích nơi đây có niên đại khoảng 12 triệu năm, với những vách đá và đỉnh nhọn liên tục biến đổi sắc đỏ, vàng, trắng dưới tác động của mưa, gió bụi, xói mòn. Sự đồ sộ của Charyn khiến nơi đây được vinh danh là hẻm núi lớn tự nhiên thứ hai thế giới.

Như chẳng biết đến những cảm xúc hồi hộp và sửng sốt của con người, hẻm Charyn với "thung lũng lâu đài" bình thản phô trương những khối đá trầm tích, được gió bụi và thời gian tạc hình những khuôn mặt kỳ vĩ. "Charyn là vùng đất thiêng cổ xưa, với nhiều truyền thuyết huyền bí và được tổ tiên chúng tôi tin là cánh cổng dẫn đến thiên đường", Miras – một hướng dẫn viên tại Charyn – kể.

Đứng từ trên con đường trekking trên sống lưng dãy Charyn, phóng tầm mắt bao trọn cảnh sắc nâu đỏ của những vách đá hùng vĩ, tai tôi bỗng như vẳng đến tiếng vọng của lục lạc lạc đà từ ngàn xưa. Mặt đất rung chuyển trong tâm tưởng, với tiếng vó ngựa của những đoàn kỵ binh du mục như đang rầm rập trong gió. Những đàn chim chao liệng thảng thốt trên không, thúc dậy tiếng binh khí từ đoàn người ngựa cùng kẽo kẹt hàng hóa thồ nặng trên lưng lạc đà, đang tràn qua con đường bụi mù giữa những vách đá của Charyn.

Thị trấn biên viễn Saty, với hồ rừng chìm Kaindy và "viên ngọc" Kolsai

Nhờ hệ thống xa lộ và giao thông được đầu tư mạnh mẽ, hành trình vượt qua gần 700 km từ Almaty đến Saty diễn ra êm ái. Làng Saty, nằm giữa dãy Tian Shan thơ mộng, là cửa ngõ dẫn đến hai hồ nước độc đáo Kaindy và Kolsai. Khu nhà nghỉ Aisha tại thị trấn biên viễn Saty mà chúng tôi nghỉ qua đêm, khá giản dị nhưng lại vô cùng ấm áp nhờ hệ thống sưởi tỏa khắp khu nhà. Bên trong nhà khách, Aisha được trang trí bằng những tấm thảm Kazakhstan vô cùng sặc sỡ, tạo nên nét văn hóa độc đáo.

Bữa tối và bữa sáng đầy hứng khởi, với sản vật địa phương và món trà sữa truyền thống đủ để cả đoàn khôi phục năng lượng cho hành trình tiếp theo. Buổi sáng ngày hôm sau, chúng tôi thức dậy giữa bao quanh cảnh sắc nông thôn Kazakh, với nắng vàng hanh hao buốt giá, và tiếng suối reo quanh làng. Phóng tầm mắt ra xa, những đỉnh núi chọc trời của dãy Tian Shan tạo thành ranh giới tự nhiên, giữa khu vực đông nam Kazakhstan với hai nước láng giềng Kyrgyzstan và Trung Quốc.

Những đôi chân như hào hứng chờ đợi để khám phá kỳ quan hồ Kaindy trên đỉnh núi. Từ lối vào hồ, chúng tôi có nhiều sự lựa chọn: đi bộ leo núi theo đường mòn, cưỡi ngựa, hoặc lên ô tô gầm cao 12 chỗ của Liên Xô (marshrutka) để lên đỉnh núi. Chúng tôi quyết định chọn phương án phối hợp, đi lên bằng marshrutka, và xuống bằng đường bộ để được trải nghiệm nhiều nhất.

Hồ Kaindy nằm lưng chừng núi, bao bọc bởi khu rừng vân sam xanh thẫm, tạo nên khung cảnh vừa kỳ dị vừa cuốn hút. Đây còn được gọi là "hồ rừng chìm", nơi các ngọn cây vân sam vươn lên khỏi mặt nước như những ngọn giáo dựng đứng. Hồ được hình thành tự nhiên vào năm 1911, sau một trận động đất gây ra sạt lở khổng lồ. Theo người lái xe và hướng dẫn viên Raosur, khung cảnh tại đây trở nên siêu thực vào mùa đông, khi sương mù phủ mặt nước, hoặc mặt hồ đóng băng, tạo nên vẻ ma mị của khu rừng.

Cũng chỉ cách Saty chừng 10km, hệ thống hồ Kolsai thường được ví là "những viên ngọc của dãy Tian Shan" (The Pearl of Tian Shan), bao gồm Kolsai Thượng, Kolsai Trung và Kolsai Hạ nằm ở độ cao lần lượt khoảng 1.870 m, 2250m và 2650m so với mực nước biển. Có đến hơn 50 loài động vật có vú, và 704 loài thực vật, trong đó có 12 loài quý hiếm, sinh sống tại đây. Raosur cho biết, đây cũng là khu vực có loài báo tuyết – biểu tượng của Kazakhstan và cả Kyrgyzstan, với khoảng 72% diện tích Kolsai nằm trong vùng bảo vệ thuộc Khu Bảo tồn Sinh quyển thế giới của UNESCO.

Trên đường trở về Almaty, Raosur đưa chúng tôi đi thăm hẻm Mặt Trăng, thơ mộng như khung cảnh thiên đường nơi mặt đất. Dòng suối hiền hòa, trong veo hát ca giữa những dãy núi đồi tô điểm hàng dương dát vàng, như đang hát vang bài ca du mục. Những cụm bông lau khô vun vút tia lửa lập lòe, sẵn sàng nhả ra cuộn bông trắng như mây bồng bềnh. Đâu đó, bên kia hẻm Mặt Trăng, mặt đất rắn mùa thu của hoang hoải thảo nguyên vẫn trải dài tít tắp, mời gọi những bước chân khám phá.

Bản tình ca bất tận của thảo nguyên

Nếu như hàng nghìn năm trước, Kazakhstan và Kyrgyzstan được ví như "trái tim của con đường tơ lụa", thì ngày nay, các quốc gia này đang trở thành điểm đến giao thoa hiếm có của đa dạng văn hóa, từ truyền thống du mục tự ngàn xưa, đến ảnh hưởng sâu rộng của văn minh Ba Tư, cùng những di sản hiển hiện thời Liên bang Xô Viết. Tiếng Nga, cho đến nay, vẫn đóng vai trò là ngôn ngữ giao tiếp chung, bên cạnh các ngôn ngữ bản địa như tiếng Kazakh, tiếng Kyrgyz. Vì vậy, anh Phan Việt Hùng, Phó Tổng biên tập báo Thiếu nhi, người đã từng học 5 năm tại Odessa thời Xô viết, mặc nhiên trở thành Trưởng đoàn, kiêm Phiên dịch viên tiếng Nga cho chúng tôi.

Nhà nước Kazakhstan hiện đại được hình thành trong Liên bang Xô viết, và là nước cộng hòa cuối cùng tuyên bố độc lập vào ngày 16/12/1991. Kazakhstan đứng thứ 9 thế giới về diện tích, với lãnh thổ rộng hơn 2,7 triệu km2, tương đương toàn bộ diện tích khu vực Tây Âu. Thế nhưng, quốc gia này chỉ có khoảng 20 triệu dân, tương ứng mật độ chừng 7 người/km2 (Việt Nam đang là khoảng 320 người/km2). Kazakhstan cũng là quốc gia có vùng thảo nguyên sa mạc lớn nhất thế giới, rộng đến hơn 800.000 km2.

Ít ai biết rằng, Kazakhstan cũng là nơi chứng kiến vệ tinh nhân tạo đầu tiên của thế giới, Sputnik 1, được phóng lên thành công từ sân bay vũ trụ Baikonur ở miền nam vào ngày 4/10/1957, khởi đầu cho kỷ nguyên chính phục không gian. Tên của nhà du hành Yuri Gagarin, người đầu tiên bay vào vũ trụ từ điểm phóng Baikonur, được đặt cho một tuyến phố chính tại cố đô Almaty. Và Baikonur, cho đến nay, vẫn là một trong những cơ sở phóng tàu vũ trụ lâu đời nhất và lớn nhất thế giới còn hoạt động. Song với đa số du khách Việt Nam và thế giới, Kazakhstan cho đến nay vẫn là một địa danh bí ẩn, và thường bị bỏ qua trên bản đồ du lịch quốc tế.

Trở về Almaty, thảo nguyên Kazakhstan như xô dạt núi non hai bên đường, vẫy chào chúng tôi qua cửa kính xe. Đâu đó trên triền núi, một bóng người cưỡi ngựa êm ru đang lùa đàn cừu về nơi chăn thả. Những căn lều trắng du mục truyền thống (yurt) lơ lửng những làn khói lam chiều. Trong tôi vang lên những hình ảnh từ tập truyện ngắn "Núi đồi và thảo nguyên" của đại văn hào Aitmatov: "Những khoảng rộng vô biên của thảo nguyên bát ngát lại càng mênh mông hơn. Bầu trời lâng lâng một màu xanh vô tận. Cao tít trên nền trời, một con đại bàng lượn vòng, đôi cánh im lìm, căng rộng. Tưởng chừng như không phải tự con đại bàng bay trên đôi cánh của nó, mà chính là nhịp thở mãnh liệt của thảo nguyên, những luồng hơi ấm của đất này đã đưa cánh chim bay cao đến thế".

Kazakhstan - Bản tình ca du mục của tuổi thơ tôi!

Đón xem:

Bài 2: Gặp lại "Cây phong non trùm khăn đỏ" bên hồ Issyk-Kul.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/kazakhstan-va-kyrgyzstan-ban-tinh-ca-thao-nguyen-179261103130141242.htm