Hiện thực hoá văn hoá đọc trong nhà trường

Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới tại khoản 7 mục IV, Chỉ thị nêu rõ trách nhiệm của Đảng ủy Bộ Giáo dục và Đào tạo: "Triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở để hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời; xây dựng thiết chế thư viện hiện đại trong trường học đáp ứng việc đọc, học và giải trí của học sinh, sinh viên."

Chỉ thị đã mở ra một lối đi quan trọng cho Chương trình Giáo dục phổ thông mới. Đây là giải pháp hình thành thói quen đọc sách trong bối cảnh bùng nổ công nghệ, đồng thời giúp tháo gỡ áp lực cho cả giáo viên và học sinh. Là một giáo viên dạy Ngữ văn trung học phổ thông, tôi cho rằng việc "triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn" góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục nên sớm hiện thực hóa từ năm học tới.

Thế nào là "môn tự chọn" trong chương trình giáo dục phổ thông mới?

Trước hết, cần hiểu rõ khái niệm "môn tự chọn" theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT (sửa đổi bởi Thông tư 13/2022/TT-BGDĐT). Theo đó, môn tự chọn ở cấp Tiểu học là Tiếng dân tộc thiểu số và Ngoại ngữ 1 (đối với lớp 1 và lớp 2) ; cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông là Tiếng dân tộc thiểu số và Ngoại ngữ 2. Ngoài "môn tự chọn", cấp trung học phổ thông còn có "môn lựa chọn". Có 9 môn lựa chọn như: Vật lý, Hóa học, Sinh học, Địa lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Tin học, Công nghệ, Âm nhạc, Mỹ thuật.

Hiểu một cách cơ bản, "môn tự chọn" là những môn mà học sinh có quyền đăng ký dựa trên nhu cầu và sở thích, có thể học hoặc không học. Còn "môn lựa chọn" là những môn mà học sinh bắt buộc phải lựa để học. Ngoài những môn bắt buộc, học sinh phải lựa 4 môn trong 9 môn lựa chọn để đảm bảo đủ số môn theo quy định. Như vậy, khi đưa "tiết đọc sách" thành môn tự chọn, học sinh sẽ có tâm lý thoải mái, coi việc đọc là một hoạt động tự nguyện, không bị áp lực thi cử.

Đặc biệt, nhà trường có thể xây dựng "Đọc sách" như một Chuyên đề học tập nhằm linh hoạt trong việc sắp xếp thời khóa biểu (có thể tận dụng quỹ thời gian 2 buổi/ngày theo Công văn 4567/BGDĐT-GDPT) mà không làm xáo trộn các môn học bắt buộc.

Giải pháp cho hoạt động "đọc mở rộng" trong môn Ngữ văn

Trong Chương trình môn Ngữ văn 2018, đọc hiểu không chỉ dừng lại ở các văn bản trong sách giáo khoa. Mà mỗi năm học, học sinh phải "đọc mở rộng" hàng chục văn bản khác nhau (văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin) để đáp ứng yêu cầu cần đạt về thể loại. Đây là một thách thức không nhỏ.

Thực tế, học sinh hiện nay dễ bị lôi cuốn bởi các nội dung giải trí ngắn, dẫn đến thói quen chỉ đọc phần "ngọn" (tóm tắt trên mạng) mà bỏ phần "gốc" (văn bản thực). Thậm chí, nhiều em chuẩn bị bài đầy đủ nhưng chủ yếu chép từ trên mạng để đối phó. Vì vậy, nhiều em học xong một văn bản mà không hề có ấn tượng gì, chỉ biết nói theo cảm xúc của người dạy và viết những câu văn sáo rỗng.

Hiện nay, Công văn 4567/BGDĐT-GDPT về dạy học 2 buổi/ngày và Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT về dạy thêm học thêm, đã xác lập thời gian để học sinh phát triển toàn diện. Vì thế, tiết đọc sách tự chọn chính là giải pháp hữu hiệu để học sinh hoàn thành nhiệm vụ "đọc mở rộng", đồng thời hình thành văn hóa đọc trong trường học. Nhưng đọc như thế nào cho hiệu quả cũng cần được định hướng rõ ràng. Có như vậy mới hình thành năng lực thẩm mỹ và tư duy theo đúng tinh thần Chương trình 2018.

Thiết kế một tiết đọc sách

Để tiết đọc sách hiệu quả, tôi đề xuất xây dựng dựa trên sự giao thoa của 3 trụ cột: Kỹ năng đọc - Không gian số - Văn hóa tranh biện. Theo đó, một tiết đọc không thể 45 phút ngồi im lặng thụ động, mà cần được tổ chức sinh động theo 3 hoạt động sau:

- Hoạt động giới thiệu sách (khoảng 5 phút). Giáo viên hoặc học sinh giới thiệu về một cuốn sách theo chủ đề tháng (văn học, khoa học, kỹ năng số, di sản văn hóa,...), có thể bằng sơ đồ tư duy, hoặc video ngắn.

- Học sinh tập trung đọc sâu (khoảng 30 phút), có thể đọc sách giấy hoặc truy cập thư viện số để nghe sách nói, ebook.

- Hoạt động tổng kết (khoảng 10 phút). Học sinh có thể viết nhật ký đọc sách, hoặc vẽ tranh minh họa, hoặc viết những câu tâm đắc nhất. Cũng có thể tổ chức cho các em tranh biện về các vấn đề xã hội rút ra từ sách. 

Điều này không chỉ giúp khắc sâu kiến thức mà còn rèn luyện tư duy phản biện - một yêu cầu cốt lõi của chương trình giáo dục phổ thông mới. Ngoài ra, nhà trường cũng kết hợp tổ chức "Ngày hội trao đổi sách" vào cuối học kỳ hoặc vào Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam, để các em tặng lại những cuốn sách mà mình đã đọc.

Tóm lại, tiết đọc sách theo Chỉ thị 04-CT/TW là cơ hội để khơi dậy văn hóa đọc trong giới trẻ. Khi việc đọc được đặt đúng vị trí, nó sẽ không còn là gánh nặng mà trở thành hành trình hình thành nên những nhân cách văn hóa, những con người có trí tuệ và tâm hồn đẹp trong kỷ nguyên mới.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/hien-thuc-hoa-van-hoa-doc-trong-nha-truong-179260421170028278.htm