Hành trình tri thức cùng AI của học sinh trung học phổ thông

I. THẾ HỆ Z TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TRUNG HỌC

Thế hệ Z (Generation Z - Gen Z) là nhóm nhân khẩu được sinh ra trong khoảng thời gian 1997-2012. Nhóm đầu tiên của thế hệ Z nhập học Trung học phổ thông vào năm học 2012-2013. Trong năm học 2026-2027, học sinh Trung học phổ thông hoàn thoàn thuộc thế hệ Z.

Thế hệ Z lớn lên trọn vẹn trong kỷ nguyên số, quen thuộc với việc cuộn mạng xã hội nhanh, xem video ngắn hạn và xử lý thông tin với tốc độ cao. Những kỹ năng số hình thành rất sớm ở thế hệ này nên thế hệ Z còn được gọi là Cư dân bản địa số.

Cha anh của thế hệ Z là những người thuộc thế hệ Y và X, những người phải học hỏi nhiều về công nghệ số để thích nghi với kinh tế số và xã hội số, còn rất đậm chất analog, vì thế họ giống như dân nhập cư vào xã hội số.

Thế hệ Z lớn lên trong môi trường xã hội mà việc sử dụng Internet, mạng xã hội, các công cụ tìm kiếm online đã khá phổ biến. Nhờ đó, trong quá trình học tập, lao động, thế hệ này đã rất thân thiện khi tiếp cận với kỹ thuật số và làm quen với trí tuệ nhân tạo - AI.

Thế hệ Z đang cách mạng hóa hệ thống giáo dục về nhiều phương diện. Một phần, nhờ sự gia tăng tinh thần khởi nghiệp và tiến bộ trong công nghệ, hầu hết các nền giáo dục trung học của các quốc gia đều rất quan tâm đến giáo dục hướng nghiệp cho thế hệ Z trong một thế giới nghề nghiệp đang biến đổi nhanh chóng; nhiều nghề mới xuất hiện đòi hỏi việc đào tạo của các trường đại học. 

Có hàng tỷ việc làm mới đòi hỏi người lao động phải nhanh chóng nâng cao các kỹ năng trên nền tảng học kịp thời. Cũng có không biết bao nhiêu việc làm cũ đòi hỏi người lao động phải có kỹ năng mới nếu không muốn thất nghiệp. Tinh thần hướng nghiệp đó được nhiều nhà trường đưa vào chương trình huấn luyện, chuẩn bị cho thế hệ Z khi họ chuẩn bị đối mặt với thị trường lao động.

Thế hệ Z có một điểm trội so với thế hệ cha anh. Đó là năng lực học ngoại ngữ. Nhờ vào trình độ ngoại ngữ có sớm, nhiều học sinh thế hệ Z đã truy cập được nhiều tri thức mới trên mạng xã hội, trong các lớp học trực tuyến theo chương trình đào tạo của các trường trên thế giới hoặc qua giao tiếp rộng rãi với người nước ngoài.

Mặt khác, thế hệ này có tinh thần cởi mở, dễ chấp nhận sự khác biệt, hòa nhập và giao tiếp với người ngoại quốc dễ dàng hơn thế hệ X và Y... Nhờ vậy, sau trung học phổ thông, nhiều thành viên của thế hệ Z nhanh chóng trở thành công dân toàn cầu.

II. THẾ HỆ Z HỌC CÙNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Trong thế giới chúng ta đang sống, công nghệ không phải là công cụ bổ trợ, mà là một phần DNA của cuộc sống. Sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo với các mô hình ngôn ngữ lớn đang tái định hình mọi phương tiện trong trường học, đặc biệt là trong cách tiếp thu tri thức mới. 

Định kiến cũ không đúng về AI cần phải dỡ bỏ. AI xuất hiện trong lớp học không thể thay bất cứ cá nhân học sinh nào. Nó ngự trị ngay trên các dãy bàn kê trong lớp học, hiện diện mọi lúc trong giờ học. Ra khỏi lớp học, học sinh có thể gặp AI bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, và AI luôn sẵn sàng giúp người học khi họ muốn.

1. Bản chất của "Học cùng AI": Sự chuyển dịch mô hình nhận thức

Học cùng AI là một phương thức học tập đòi hỏi một góc nhìn thấu đáo của nhà quản lý trường học, các giáo viên và cha mẹ học sinh và ngay cả bản thân các em với tư cách là học trò nghiêm túc trong học tập. Thay vì cấm đoán hoặc thả lỏng việc học cùng AI, mà phải ứng xử với AI thật đúng mực:

Trước hết, hãy coi AI như một gia sư hỗ trợ học sinh học theo phương thức dạy và học đối diện 1-1. Ở đây, AI làm nhiệm vụ giải thích cho học sinh những khái niệm khó trong bài học về Toán, Vật lý, Hóa học, lịch sử, ngoại ngữ, gợi ý về các phương án làm bài văn, giảng giải những nghĩa khác nhau của một thuật ngữ tiếng nước ngoài... 

AI không có nhiệm vụ thay thầy giáo, mà là người cùng học, ngồi bên cạnh, sẵn sàng trao đổi với người học. AI đủ kiên nhẫn để giải đáp cho đến khi ta thật hiểu. Học cùng AI, ta không bao giờ bị chê là dốt, là chậm hiểu... 

AI giúp ta học theo một tộc độ nhận thức của riêng mình, giúp ta triển khai kiến thức vừa học vào công việc ta cần làm. AI giúp việc học "cá nhân hóa" và trải nghiệm thực tế.

AI ngồi cạnh người học như một trợ lý. Nó rất đắc lực khi gợi ý về một ý tưởng viết bài văn, làm đề cương chi tiết cho một bài thuyết trình, luyện tập ngoại ngữ qua giao tiếp, chỉ ra những cái sai trong bài làm... Nói tóm lại, AI sẽ hỗ trợ phát triển tư duy cho người học qua các bài học, bài làm và trải nghiệm thực tế.

Học cùng AI, mỗi học sinh sẽ tiết kiệm được nhiều thời gian trong học tập như nhanh chóng xây dựng đề cương ôn tập, tổng hợp nhanh những điều cốt lõi phải nắm trong một bài học, một chương trong sách, cung cấp nhanh chóng tài liệu cần tham khảo sau một bài giảng mà thầy, cô trên lớp. 

Tóm lại: AI không làm thay Thầy giáo. AI không học hộ, không tư duy hộ. AI chỉ giúp đỡ, hỗ trợ.

2. Sự trỗi dậy của AI trong trường học

Trong lớp học, AI ngồi bên cạnh từng em học sinh, vô hình nhưng đầy quyền năng. Chính AI, chứ không phải người nào khác sẽ biến công nghệ số thành bệ phóng cho từng em, thay vì biến các em thành cái bóng của máy móc.

Mấy năm gần đây, sự xuất hiện của các Mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs - Large Language Models: ChatGPT, Gemini hay Claude...) đã định nghĩa lại khái niệm "Tìm kiếm thông tin". 

AI không còn là những bộ máy tính toán khô khan, mà đã trở thành "Trí tuệ nhân tạo tạo sinh" (Generative AI) có khả năng sáng tạo văn bản, lập trình, dịch thuật và giải những bài toán phức tạp trong một vài giây. 

Nó có thể tóm tắt một quyển sách dày, giải một hệ phương trình khó, chỉnh sửa một bài luận tiếng Anh phức tạp ngay lập tức. Công nghệ đã mang đến cho từng em học sinh những "Gia sư cá nhân", những "Trợ lý ảo thông minh" và "trường học riêng" rất hiện đại, tối tân nhất hành tinh.

3. Định vị AI

Khoa học máy tính có một thuật ngữ rất hay: "Kỹ nghệ gợi ý" (Prompt Engineering). Đó là nghệ thuật đặt câu hỏi để máy tính đưa ra những câu trả lời tối ưu. Điều này cho chúng ta một hiểu biết quan trọng về AI: "Giá trị của câu trả lời từ AI phụ thuộc hoàn toàn vào tầm vóc của câu hỏi". 

AI sở hữu một kho dữ liệu khổng lồ (Big Data) của nhân loại, nhưng nó chỉ là một thực thể thụ động, chờ một câu lệnh xuất phát từ tư duy con người. Tư duy nông cạn, hiểu biết sơ sài thì câu lệnh không bao giờ có độ sâu cần thiết. 

Trong điều kiện đó, câu trả lời của AI sẽ không đủ độ sâu, không mang lại cho người ra lệnh một tri thức mang tính thông tuệ. Vì vậy, câu lệnh đòi hỏi một trình độ tư duy sắc bén. Điều này nhắc các em học sinh rằng, quá trình tạo ra mệnh lệnh đòi hỏi các em phải chắc chắn, cân nhắc cách hỏi, sao cho AI có câu trả lời giúp cho ta có hiểu biết mới, có tầm nhìn mới.

Nếu học sinh coi AI là một trợ lý nghiên cứu (Research Assistant) thì phải biết dùng nó để kiểm tra các bước giải bài toán của mình, tìm kiếm một góc nhìn phản biện cho một bài nghị luận hoặc tạo ra một bộ thẻ nhớ (Flashcards) để ôn lại những bài học lịch sử... 

Lúc này, năng lực nhận thức (Cognitive Competence) của người dùng AI được mở rộng. Từ đó, tốc độ học sẽ tăng lên nhiều lần, tư duy sẽ sắc bén hơn, đầu óc trở nên thông minh hơn.

Ngược lại, khi dùng AI theo một cơ chế sao chép - dán, để nó làm hộ, làm thay, sử dụng hoàn toàn những gì AI cung cấp, không kiểm định lại, không phản biện, không có tư duy ngược - tức là bê nguyên văn thì AI không còn là công cụ hỗ trợ. 

4. Những cạm bẫy khoa học

Khi AI ngồi bên cạnh ta trong giờ học, ta cần hiểu rõ bản chất của hệ thống công nghệ để không bị đánh lừa. AI hoạt động dựa trên các thuật toán xác suất và học máy. Nó dự đoán nhanh, trả lời nhanh các câu lệnh, nhưng nó không "hiểu" bản chất vấn đề mà con người đưa ra. Chính vì vậy, khi dựa hoàn toàn vào AI, con người rất dễ mắc phải 2 hội chứng sau đây:

Hội chứng "Ảo giác AI" (AI Hallucination)

Đây là hiện tượng AI tự tin đưa ra những thông tin, những số liệu, những đoạn trích dẫn văn bản sai lệch sự thật, song do AI trình bày có vẻ rất logic nên ta bị thuyết phục. Nếu bỏ qua việc xác thực lại độ tin cậy của dữ liệu (Data Verification), ta sẽ dung nạp những "tri thức rác" (Junk Knowledge).

Hội chứng thiên kiến thuật toán (Algorithmic Bias)

AI được huấn luyện trên những dữ liệu do con người tạo ra, vì thế, nó mang cả những định kiến, những sai lầm của con người. Nếu chỉ tiếp nhận thông tin một chiều từ AI, tư duy phản biện của người học sẽ bị mài mòn, biến tư duy của mình thành bản sao tư duy của thuật toán.

Trong môi trường học thuật, việc sử dụng sản phẩm của AI và mạo nhận là sản phẩm của mình là hành vi vi phạm đạo đức học thuật (Academic Integrity). Hiện nay, các công cụ phát hiện AI (AI Detectors) ngày càng tinh vi. Nhưng bộ lọc lớn nhất và nghiêm khắc nhất phải nằm ở chính lòng tự trọng và sự trung thực của học sinh khi học cùng AI.

III. CHIẾN LƯỢC "HỌC CÙNG AI"

1. Học xong Trung học phổ thông, ngày càng nhiều học sinh sẽ tới các giảng đường đại học, và sau đó sẽ đi vào thị trường lao động tương lai. Tại không gian trí tuệ của giáo dục đại học, việc học cùng AI lại cần tăng cường hơn nữa, và lúc đó, ta sẽ học tập theo mô hình "Cộng sinh trí tuệ" (Cognitive Symbiosis) với những nguyên tắc: Tư duy trước, công nghệ sau; Chuyển cơ chế "Hỏi - đáp" sang "Phản biện"; Kiểm chứng chéo (Cross - checking).

2. Trí tuệ nhân tạo sẽ không còn là một khái niệm tương lai, mà trở thành một công cụ thiết yếu và chuẩn mực mới trong phương thức học tập toàn cầu. Trong học tập cùng AI, học sinh khi rời ghế Trung học phổ thông phải giữ cho mình làm chủ AI để bước thế giới hiện đại.

Lúc còn học phổ thông, hầu như học sinh thường chỉ nghĩ tới những đợt kiểm tra định kỳ gắt gao, kỳ thi tốt nghiệp đầy thử thách và đối đầu với việc dự tuyển vào đại học.

Nhưng khi bước lên ghế đại học, học trò đã đặt chân tới một bước ngoặt lịch sử trong phương thức học tập trong môi trường học tập bùng nổ AI toàn cầu. Lúc này, ta không được phép buông xuôi hoặc dựa dẫm vào AI, không để công nghệ thay thế cái Tôi (Ego) của mình. Sinh viên - đó là danh hiệu của những người học tập sáng tạo, độc lập và đầy bản lĩnh của cái Tôi với cá tính độc đáo, không trùng lặp bất cứ người nào khác.

Trong không gian trí tuệ của giáo dục đại học, AI không thay thế ta, ngược lại, ta phải là người cầm lái trong sân chơi này. Tại đây, sinh viên phải đứng bằng đôi chân của mình, AI là người "trợ lý riêng", giúp ta bước qua các giai đoạn học tập ở bậc đại học bằng chính năng lực của mình.

Phương thức học tập hiện đại mang tính toàn cầu không đòi hỏi học sinh, sinh viên phải học thuộc lòng mọi định nghĩa, kho tàng kiến thức khổng lồ của AI sẽ hiện ra chỉ sau một cú chạm.

Đứng trước tình huống có vấn đề, ta đừng nhờ "AI làm giúp tôi" mà cần hỏi "AI cho tôi một cách tiếp cận hợp lý (A sound Approach)" hoặc "AI gợi ý cho những góc nhìn khác nhau về vấn đề này...". Như vậy, ta đã biến AI thành một bệ phóng tư duy cá nhân lên tầng cao mới.

Năng lực sáng tạo của người học là "vũ khí độc quyền" mà máy móc không bao giờ đạt tới. AI có thể tập hợp cả triệu văn bản một cách tức thì, nhưng từ khối tư liệu đồ sộ đó, chỉ có ta, với năng lực tư duy sáng tạo, mới dựng lên một ý tưởng mới, hấp dẫn người khác vừa phù hợp với văn hoá bản địa, đồng thời lại làm phong phú hơn, mới mẻ hơn đối với đạo đức học đường.

Khi biết kết hợp tốc độ siêu phàm của Algorithm với tư duy nhạy cảm của bản thân, mỗi học sinh, sinh viên lại tiến thêm một bước trong hành trình tri thức, hướng tới mục tiêu trở thành công dân toàn cầu trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/hanh-trinh-tri-thuc-cung-ai-cua-hoc-sinh-trung-hoc-pho-thong-179261020155428664.htm