Giáo sư Tôn Thất Tùng và bài học về tư duy đột phá trong nghiên cứu khoa học
"Khoa học là sự nổi dậy của tư duy" - lời dạy của Giáo sư Hồ Đắc Di đã trở thành một trong những kim chỉ nam trong việc định hình con đường nghiên cứu khoa học của Giáo sư Tôn Thất Tùng.

Từ trái qua: GS Hồ Đắc Di (đứng), GS Nguyễn Văn Huyên, GS Tôn Thất Tùng tại lễ tổng kết năm học của trường Đại học Y năm 1952.
Sinh thời, Giáo sư Tôn Thất Tùng luôn dành cho Giáo sư Hồ Đắc Di sự kính trọng đặc biệt, coi ông vừa là người thầy, vừa là người anh lớn trong nghề.
Trong những điều được Giáo sư Hồ Đắc Di truyền dạy, câu nói "Khoa học là sự nổi dậy của tư duy" đã để lại dấu ấn sâu đậm trong nhận thức của Giáo sư Tôn Thất Tùng. Sau này, ông nhiều lần nhắc lại câu nói ấy với các thế hệ học trò như một lời nhắc nhở về bản chất của hoạt động nghiên cứu khoa học.
Không chỉ ghi nhớ sâu sắc lời dạy của người thầy mà ông luôn kính trọng, Giáo sư Tôn Thất Tùng còn biến triết lý ấy thành phương châm hành động trong suốt cuộc đời lao động khoa học. Từ việc không chấp nhận những kiến thức rập khuôn trong sách vở đến những nghiên cứu mang tính đột phá về giải phẫu gan và phương pháp cắt gan có kế hoạch, hành trình của ông là minh chứng sinh động cho sức mạnh của tư duy độc lập, tinh thần phản biện và lòng trung thực với khoa học.
Với ông, khoa học không phải là sự tiếp nhận thụ động những tri thức đã có, càng không phải quá trình lặp lại những kết luận của người đi trước. Ông từng khẳng định: Nghiên cứu là một sự vùng lên không ngừng của trí tuệ đối với hiểu biết các sự việc. Với ông, người làm khoa học phải luôn biết đặt lại vấn đề, bởi nếu mọi thứ đều được mặc nhiên thừa nhận thì sẽ không còn điều gì cần tìm kiếm, không có giả thuyết mới để kiểm chứng và cũng không thể xuất hiện những phát minh.
Lời dạy của Giáo sư Hồ Đắc Di vì thế không chỉ là một quan niệm mang tính triết lý mà còn trở thành phương pháp tư duy xuyên suốt sự nghiệp của Giáo sư Tôn Thất Tùng. Đó là tinh thần dám nghi ngờ những điều tưởng như đã chắc chắn, dám đặt câu hỏi trước những kiến thức được truyền dạy và quan trọng hơn cả là dám bảo vệ kết luận khoa học khi thực tế chứng minh nó khác với nhận thức ban đầu.

Giáo sư Tôn Thất Tùng không ngừng vươn tới những chân trời tri thức mới trong nghiên cứu khoa học. Ảnh tư liệu
Tinh thần ấy được hình thành từ rất sớm, qua quá trình học tập và tiếp xúc trực tiếp với thực tiễn y học. Khi còn là sinh viên nội trú, sinh viên y khoa Tôn Thất Tùng cùng một số đồng nghiệp được giao nhiệm vụ mổ kiểm tra tử thi. Đây là công việc không mấy ai mong muốn bởi tính chất nặng nhọc và nguy cơ lây nhiễm bệnh. Tuy nhiên, ông lại coi đó là một cơ hội quý giá để học hỏi và nghiên cứu.
Thông qua việc trực tiếp quan sát tổn thương trên cơ thể người đã mất, ông có điều kiện đối chiếu kết quả chẩn đoán, điều trị với những gì thực sự diễn ra trong cơ thể người bệnh. Từ đó, ông nhận thấy không phải lúc nào thực tế cũng hoàn toàn phù hợp với những mô tả trong sách vở. Có những nhận định chuyên môn cần được xem xét lại, có những kiến thức tưởng như đã được xác lập nhưng khi đối chiếu với thực tiễn lại bộc lộ những điểm chưa chính xác.
Chính công việc tưởng như ít được chú ý ấy đã giúp sinh viên y khoa Tôn Thất Tùng hình thành thói quen kiểm chứng tri thức bằng thực tế. Ông hiểu rằng sách vở là nền tảng cần thiết nhưng không thể thay thế cho quan sát và trải nghiệm. Đối với người làm khoa học, điều quan trọng không phải là chứng minh mình đúng theo những gì đã học, mà phải tìm ra sự thật, kể cả khi sự thật ấy khác với những điều được giảng dạy.
Dũng khí phản biện và lòng trung thực trong nghiên cứu
Tinh thần độc lập trong tư duy của bác sĩ Tôn Thất Tùng được thể hiện rõ khi ông chuẩn bị thực hiện luận án tốt nghiệp bác sĩ tại Trường Y Dược toàn cấp Đông Dương. Thời điểm đó, một người thầy muốn định hướng ông nghiên cứu về nhân chủng học hình thái, cụ thể là mối liên quan giữa góc sườn và vị trí giải phẫu của gan ở người Việt Nam.
Giả thuyết nghiên cứu đã được người thầy đặt ra từ trước và bác sĩ Tôn Thất Tùng được yêu cầu tiến hành thực nghiệm để chứng minh giả thuyết ấy. Tuy nhiên, khi bắt tay vào công việc, ông nhận thấy phương pháp đo lường được sử dụng chưa có cơ sở khoa học rõ ràng. Những mốc giải phẫu dùng để xác định góc đo không được giải thích thỏa đáng. Khi ông hỏi người thầy về căn cứ cụ thể, câu trả lời nhận được chỉ là: người ta đo như thế nào thì mình cứ làm như vậy.

Giáo sư Tôn Thất Tùng (người không đội mũ) với các sinh viên y khoa tại ATK, năm 1947. Ảnh tư liệu
Không chấp nhận cách giải thích thiếu căn cứ, bác sĩ Tôn Thất Tùng tiếp tục tìm kiếm trong sách vở nhưng không tìm thấy định nghĩa hay khái niệm khoa học rõ ràng về phương pháp đo lường đó. Trong khi một số bạn học cũng gặp khó khăn tương tự nhưng vẫn tiếp tục thực hiện theo hướng dẫn, ông lại nhận ra vấn đề nghiêm trọng hơn: người nghiên cứu có thể bị buộc phải đi theo một giả thuyết chưa được kiểm chứng.
Như ông từng viết: Tôi thấy chán vì không thể nào làm được và nếu miễn cưỡng làm thì chỉ nói cho ông thầy bằng lòng thôi. Qua đấy tôi thấy ngay cái khó khăn của tính trung thực trong khoa học. Và ông cũng cho rằng đây là một cách áp đặt chủ quan nguy hiểm đối với người học trò vì buộc người ta phải đi theo một hướng mà chưa được kiểm tra.
Những lời chia sẻ ấy cho thấy ông không chỉ quan tâm đến kết quả nghiên cứu mà còn đặc biệt coi trọng tính trung thực trong quá trình tìm kiếm tri thức. Một công trình khoa học không thể có giá trị nếu người nghiên cứu chỉ tìm cách chứng minh điều người khác mong muốn, bất chấp những nghi vấn về phương pháp và bằng chứng thực nghiệm.
Đối với ông, người làm khoa học phải có quyền đặt câu hỏi, quyền phản biện và quyền đi đến một kết luận khác với giả thuyết ban đầu. Không thể vì uy tín của người hướng dẫn, những quan niệm đã tồn tại lâu năm hay mong muốn đạt được kết quả thuận lợi mà từ bỏ sự thật.
Đây cũng chính là biểu hiện sâu sắc của lời dạy "Khoa học là sự nổi dậy của tư duy". Sự nổi dậy ấy không phải là thái độ phủ nhận hay chống đối, mà là sự vượt thoát khỏi những khuôn mẫu nhận thức đã trở nên lỗi thời, bằng lý lẽ, bằng chứng và tinh thần trách nhiệm của người nghiên cứu.
Từ tư duy độc lập đến đột phá trong phẫu thuật gan
Bước ngoặt lớn trong sự nghiệp khoa học của bác sĩ Tôn Thất Tùng xuất hiện từ chính những quan sát trong quá trình mổ kiểm tra tử thi. Trong một lần giải phẫu, ông phát hiện một trường hợp có rất nhiều giun trong đường mật. Khi nghiên cứu cấu trúc đường mật và hệ thống mạch máu bên trong gan, ông nhận thấy những đặc điểm giải phẫu thực tế khác với những mô tả trong các tài liệu mà mình từng học.
Ông nhận ra rằng những kiến thức trong sách không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ và chính xác thực tế. Nếu chỉ tiếp tục đi theo những mô tả có sẵn, người nghiên cứu sẽ khó phát hiện được những quy luật mới. Từ đó, ông quyết định từ bỏ hướng nghiên cứu ban đầu để tập trung nghiên cứu hệ thống tĩnh mạch trong gan.
Đây là một quyết định quan trọng, thể hiện rõ bản lĩnh khoa học của bác sĩ Tôn Thất Tùng. Ông không lựa chọn con đường dễ dàng là tiếp tục thực hiện một đề tài đã được định hướng, mà chủ động đi vào lĩnh vực đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự kiên trì. Những quan sát ban đầu được phát triển thành quá trình nghiên cứu giải phẫu gan một cách hệ thống, tập trung làm rõ cấu trúc các mạch máu, sự phân chia các vùng gan và mối liên quan giữa chúng.
Từ những nghiên cứu đó, ông đã đặt nền móng cho phương pháp cắt gan có kế hoạch, một đóng góp quan trọng đối với nền phẫu thuật hiện đại. Giá trị của phương pháp nằm ở việc dựa trên hiểu biết sâu sắc về cấu trúc giải phẫu và hệ thống mạch máu trong gan để xác định phần gan cần cắt, xây dựng kế hoạch phẫu thuật và kiểm soát tốt hơn những nguy cơ trong quá trình can thiệp.
Thành tựu này không chỉ là kết quả của tài năng phẫu thuật mà còn là kết tinh của một quá trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc. Từ việc quan sát những khác biệt giữa thực tế và sách vở, bác sĩ Tôn Thất Tùng đã đặt ra những câu hỏi mới, kiên trì tìm kiếm lời giải và biến những phát hiện giải phẫu thành ứng dụng thực tiễn. Đó chính là hành trình từ tư duy độc lập đến sáng tạo khoa học, từ một nghi vấn ban đầu đến một phương pháp phẫu thuật có giá trị.
Di sản của một tư duy khoa học
Nhìn lại sự nghiệp của Giáo sư Tôn Thất Tùng, lời dạy của Giáo sư Hồ Đắc Di năm xưa đã trở thành một động lực trong hành trình nghiên cứu của ông. Từ những năm tháng đầu tiên trên giảng đường, những lần mổ kiểm tra tử thi đến các công trình nghiên cứu giải phẫu gan, ông luôn thể hiện tinh thần không ngừng chất vấn, kiểm chứng và vượt qua những giới hạn của nhận thức.
Điều đáng quý ở Giáo sư Tôn Thất Tùng không chỉ là những phát minh có giá trị đối với y học mà còn là nhân cách của một nhà khoa học luôn đặt sự thật lên trên mọi áp lực. Ông không chấp nhận nghiên cứu để làm hài lòng người khác, không rập khuôn theo những kết luận có sẵn và cũng không ngừng tìm kiếm những cách tiếp cận mới đối với các vấn đề khoa học.
Bài học từ hành trình của ông vẫn còn nguyên giá trị đối với khoa học và giáo dục hôm nay. Một nền khoa học muốn phát triển cần những người nghiên cứu có tư duy độc lập, dám phản biện, dám thử nghiệm và có trách nhiệm với từng kết luận của mình. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải khơi dậy khả năng tư duy, giúp học trò biết đặt câu hỏi và tự tìm kiếm chân lý.
Nếu Giáo sư Hồ Đắc Di đã truyền cho Giáo sư Tôn Thất Tùng một triết lý khoa học sâu sắc thì chính cuộc đời và sự nghiệp của ông đã chứng minh sức sống của triết lý ấy. "Khoa học là sự nổi dậy của tư duy" không chỉ là một lời dạy được ông nhắc lại nhiều lần, mà còn là tinh thần đã dẫn dắt ông vượt qua những khuôn mẫu cũ, mở ra hướng nghiên cứu mới và tạo nên những đóng góp có giá trị cho y học thế giới.
Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/giao-su-ton-that-tung-va-bai-hoc-ve-tu-duy-dot-pha-trong-nghien-cuu-khoa-hoc-179261119160931663.htm