Giáo dục tài chính thông minh cho học sinh từ nếp nhà đến trường học

BÀI DỰ THI GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH CỦA TÁC GIẢ TRẦN VĂN TÂM (TÂY NINH)

Định hình tư duy tài chính từ trong nếp nhà

Gia đình chính là chiếc nôi nuôi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách và cả thói quen sinh hoạt của con người. Chính vì thế, dạy trẻ biết sử dụng đồng tiền hợp lý phải bắt đầu từ trong nếp nhà và ngay từ khi còn nhỏ. 

Nếu để đến khi trẻ cầm tiền, tiêu tiền mới dạy thì đã muộn. Bởi lẽ, bản tính cần kiệm và ý thức trân quý mồ hôi của cha mẹ không phải tự nhiên có mà nó được bồi đắp từng ngày từng giờ từ khi còn bé.

Với các con tôi, bài học tài chính đầu đời không phải là những con số khô khan, mà là thái độ ứng xử với những điều giản dị nhất. Từ lúc bập bẹ cầm muỗng tự múc ăn, các con đã được chỉ dạy: khi ăn không làm rơi cơm, ăn xong trong bát phải sạch trơn, không thừa mứa. 

Từ bài học trân quý hạt gạo ấy dần dần được mở rộng sang cách dùng điện, dùng nước. Hễ bước ra khỏi phòng là tắt đèn, tắt quạt, tắt tivi; ban ngày thì hạn chế tối đa việc mở máy lạnh, ban đêm thì mở mức độ vừa đủ mát; khi giặt giũ thì gom đủ quần áo mới giặt. 

Việc tiết kiệm điện, nước, tiết kiệm tài nguyên là tiết kiệm tiền bạc. Dần dần, các con tôi cũng bắt đầu nhận ra số tiền tiết kiệm hàng tháng là không hề nhỏ. Số tiền đó có thể dùng để mua thêm cuốn sách cuốn vở, hoặc đơn giản là bỏ ống heo dành dụm cho mục tiêu nào đó. Rõ ràng, tiết kiệm là để tối ưu hóa chi phí sinh hoạt của gia đình, trở thành một nếp sống. Đó chính là ý nghĩa của tư duy quản lý tài chính thông minh.

Ý nghĩa hơn, thói quen ấy đã theo bước chân các con tôi đi vào giảng đường đại học và bắt đầu cuộc sống tự lập ở những căn nhà trọ sinh viên. Vì đã quen nếp nhà nên các con tôi tự biết lo toan tiền điện, tiền nước giá cao ở phòng trọ. Một thao tác nhỏ nhưng lợi ích lớn, đó là tắt thiết bị khi không sử dụng, nhất là chi phí sinh hoạt thời bão giá. 

Có thể nói, việc tự cân đối chi tiêu, không để rơi vào cảnh thiếu hụt rồi đi vay mượn làm nặng gánh cho cha mẹ thì đó chẳng phải là kết quả của giáo dục tài chính thông minh hay sao?

Giáo dục tài chính trong nhà trường phổ thông

Dưới góc nhìn của một nhà giáo trực tiếp đứng trên bục giảng, tôi nhận thấy Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã quan tâm đến nội dung giáo dục tài chính cho trẻ từ rất sớm. 

Tuy không phải là một môn học độc lập nhưng kiến thức tài chính được lồng ghép bài bản, khoa học trong chương trình Hoạt động trải nghiệm (cấp Tiểu học) và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp (cấp Trung học cơ sở và Trung học phổ thông) xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12.

Ở Tiểu học, các em bắt đầu làm quen với tiền tệ, phân biệt được "cần" (nhu cầu thiết yếu) và "muốn" (sở thích nhất thời), từ đó biết chọn mặt hàng phù hợp với túi tiền và tập ghi chép các khoản chi tiêu nhỏ trong gia đình. 

Ở Trung học cơ sở, các em học cách quản lý chi tiêu cá nhân, lập kế hoạch kinh doanh nhỏ, hiểu về ảnh hưởng của quảng cáo và xây dựng ngân sách hợp lý. Đến Trung học phổ thông, học sinh được trang bị năng lực hoạch định tài chính cá nhân toàn diện, phân tích chi phí sinh hoạt gia đình trên thu nhập thực tế. Nội dung khá cơ bản và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của từng lứa tuổi.

Tuy nhiên, do mang tính tích hợp nên hoạt động này chưa được chú ý, còn mang tính hình thức. Trong khi đó, hàng ngày, các em đang tiếp xúc với nhiều thông tin tài chính lệch trên không gian mạng. Như trào lưu mua sắm "săn sale", lối sống khoe khoang, hoặc cạm bẫy đầu tư sinh lời ảo cũng làm lệch lạc tư duy của tuổi mới lớn.

Vì thế, để biến lý thuyết tài chính thành kỹ năng sống thực chất, tại đơn vị tôi công tác, Ban giám hiệu phân công giáo viên chủ nhiệm trực tiếp phụ trách các chủ đề Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Đây là cơ hội thuận lợi để đưa tài chính vào đời sống học đường thông qua các mô hình thực hành cụ thể.

Một số hoạt động trải nghiệm thực tế

Không ở đâu xa, trong tiết sinh hoạt chủ nhiệm, việc lồng ghép năng lực tài chính khá thuận lợi, bởi tập thể lớp cũng cần những khoản thu chi phục vụ cho việc học và vui chơi lành mạnh. Hàng tuần, thủ quỹ lớp đều lập kế hoạch rõ ràng và báo cáo trước lớp. Nhiều hoạt động phục vụ học tập như phô tô tài liệu, đề cương học tập, hoặc thăm bệnh bạn trong lớp, hoặc tham gia các phong trào của trường. Sổ nhật ký được ghi chép rõ ràng, cụ thể. Tài liệu được phô tô khi giáo viên bộ môn yêu cầu, hoặc mua những vật dụng thật sự cần thiết. Nếu quỹ lớp cạn, thủ quỹ cần thông báo kế hoạch thu bổ sung trong phạm vi cho phép và được lớp nhất trí thông qua.

Chương trình Giáo dục hiện hành bồi dưỡng phẩm chất và hình thành năng lực cho người học. Vì thế, ngoài học tập trên lớp, nhà trường còn tạo nhiều không gian bên ngoài cho các em hình thành năng lực cơ bản, trong đó có năng lực tài chính. Nhà trường phối hợp với Đoàn trường tổ chức nhiều hoạt động giáo dục thiết thực.

Nổi bật nhất là hội trại truyền thống được tổ chức trong khuôn viên nhà trường. Chu kỳ ba năm một lần, nhằm đảm bảo cho các em được tham gia ít nhất một lần trong môi trường cấp ba. Hoạt động này tuy vất vả cho nhà quản lý nhưng học sinh được rèn luyện rất nhiều kỹ năng, chẳng hạn như kỹ năng thiết kế trại, dựng trại, trang trí trại; kỹ năng tập hợp, làm việc nhóm; kỹ năng tham gia các trò chơi; hoặc kỹ năng tính toán thu chi trong hai ngày trại. Tuy nhà trường không thu phí điện, nước nhưng cắm trại tại trường lại phát sinh nhiều khoản đặc thù. Vì thế, tập thể lớp phải lập kế hoạch thu chi thật chi tiết để không biến ngày vui thành gánh nặng kinh tế của phụ huynh học sinh.

Điều thú vị nhất là tập thể lớp cùng nhau lên ý tưởng thiết kế, trang trí trại. Sau đó, các em liệt kê các vật liệu cần có. Câu nói quen thuộc mà tôi thường nghe là: "Giải pháp tiết kiệm là cái nào mượn được thì mượn, cái nào xin được thì xin, tránh lãng phí". Tràng vỗ tay vang lên rần rần. Thế là danh sách "những món tiết kiệm" được nêu ra và kêu gọi tinh thần tự nguyện của các bạn: Tre dựng khung cổng và lều, bạt nóc, bạt lót nền sân bê tông, đèn LED trang trí, dây điện và bóng đèn; thùng đựng đá;… Không khí thật sôi nổi. Đến bảng dự toán kinh phí cũng không kém phần hồ hởi:

Lời ra lời vào rôm rả, không ngớt. Nhiều ý kiến thiết thực, không cào bằng cho các bạn. Các khoản thu cắm trại được tách riêng hoàn toàn khỏi quỹ chung của lớp để tất toán ngay khi kết thúc trại. Mọi hóa đơn đều được đưa lên bảng tính chia sẻ chung. Số tiền dự phòng còn dư sẽ được liên hoan nhẹ ngay trong tiết sinh hoạt lớp tiếp theo hoặc hoàn trả minh bạch.

Có thể nói, hoạt động trại rèn luyện kỹ năng quản trị chi phí và tối ưu ngân sách, còn hội chợ ẩm thực học đường rèn luyện kỹ năng tạo dòng tiền, tính toán tăng lợi nhuận. Đây chính là bài tập kinh doanh thực tế dành cho học sinh. Tại đây, các em tự lập kế hoạch bán hàng, tìm hiểu thị trường và hạch toán sao cho nguồn quỹ lớp được tạo ra từ sức lao động chân chính.

Tâm lý của các em vừa là tâm lý của người mua hàng vừa là tâm lý của người bán hàng. Vì vậy, gian hàng được khảo sát cẩn thận với thực đơn phù hợp, đảm bảo chắc chắn có lãi. Bốn nguyên tắc vàng mà học sinh thường truyền tai nhau: Lựa chọn sản phẩm có lợi nhuận cao như trà tắc, trà đào; phân biệt rõ chi phí bảng hiệu, bao bì, dụng cụ với giá vốn nguyên liệu; tính số lượng bán cụ thể lấy lại vốn và bắt đầu sinh lời; phân công riêng bàn bán vé thu tiền và bàn giao nhận đồ uống.

Giả sử, dự án mở bán 200 ly trà tắc với dung tích 500ml/ly, lớp bàn tính và đưa ra bảng định mức nguyên vật liệu như sau:

Với tổng chi phí nguyên liệu là 691.000 đồng, khi bán giá 10.000 đồng/ly, học sinh tính toán được ngay điểm hòa vốn là ly thứ 70 (691.000/10.000). Từ ly thứ 71 trở đi, gian hàng bắt đầu có lợi nhuận.

Với mức giá vốn chỉ khoảng 3.500 đồng/ly, khi học sinh bán ra với giá ưu đãi 10.000 đồng, dự án mang lại nguồn lợi nhuận khoảng 1.309.000. Hơn thế nữa, các em còn tính số tiền này sẽ nhập vào quỹ lớp để tổ chức sinh nhật và hỗ trợ các bạn có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Như vậy, không có bài học tài chính nào thấm thía hơn niềm vui tự tay làm ra đồng tiền chân chính từ chính sự hợp sức của tập thể!

Tôi còn nhận thấy rằng, ý nghĩa nhất là sau mỗi hoạt động giáo dục trên là tiết mục Ban tổ chức công bố và phát giải cho những bài viết cảm nhận có chiều sâu. Trong đó, không ít bài viết nói về kỹ năng lập kế hoạch tài chính, quản lý thu chi an toàn và tạo niềm tin trong tập thể.

Hành trang nâng bước những công dân tự chủ

Không dừng lại ở hoạt động trại hay hội chợ, các em còn được rèn luyện kỹ năng lập dự toán mua thực phẩm để thực hành chế biến trong môn Công nghệ, hay các dự án STEM tái chế, thi thiết kế thời trang từ vật dụng tái chế… Rõ ràng, việc giáo dục tài chính cho học sinh không đòi hỏi những điều đao to búa lớn, mà nằm ngay ở sự chuyển biến mạnh mẽ trong phương thức tổ chức dạy học của nhà trường.

Để công tác này thực sự đi vào chiều sâu và mang tính bền vững, ngành giáo dục cần tiếp tục hoàn thiện khung năng lực tài chính cho từng lứa tuổi. Đồng thời, giáo viên cần mạnh dạn đổi mới: gắn bài học với những tình huống thực tiễn như cách phân bổ tiền tiêu vặt, phương pháp quản lý dòng tiền qua ứng dụng số, và bản lĩnh nói "không" trước những cám dỗ mua trả góp hay tiêu xài hoang phí trên mạng xã hội.

Suy cho cùng, mục đích cao đẹp nhất của giáo dục tài chính thông minh không phải biến trẻ thành những "thần đồng kiếm tiền" hay những người keo kiệt, bủn xỉn, mà là đào tạo ra những công dân độc lập, tự chủ và sống có trách nhiệm. Khi một đứa trẻ biết quản lý tốt đồng tiền của mình, đứa trẻ ấy đã thấu hiểu giá trị của mồ hôi nước mắt, biết trân quý thành quả lao động và biết kiến tạo tương lai bằng chính bàn tay khối óc của mình. Đó chính là giá trị nhân văn sâu sắc nhất của giáo dục.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/giao-duc-tai-chinh-thong-minh-cho-hoc-sinh-tu-nep-nha-den-truong-hoc-179261031120203183.htm