Đề thi Ngữ văn vào lớp 10 chuyên Khoa học xã hội và Nhân văn đầy “sạn”

Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 của Trường Trung học phổ thông chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn năm 2026 vừa qua đã để lại nhiều "lời ong tiếng ve" trong giới chuyên môn.

Là một giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn, tôi không khỏi băn khoăn, thậm chí giật mình khi tiếp cận đề thi của nhà trường. Một đề thi mang tầm vóc của một trường chuyên lớn, nhưng lại mắc phải những lỗi kỹ thuật sơ đẳng, chồng chéo ngữ liệu, và nghiêm trọng hơn cả là sai sót về mặt kiến thức lý luận văn học cơ bản.

Lỗi sai kiến thức lý luận văn học khi định danh "nhân vật trữ tình"

"Sạn" nằm ngay ở Phần I (Đọc hiểu) - Câu 3, khi đề bài hỏi: "Nêu hiểu biết của anh/chị về nhân vật trữ tình "em gái tiền phương"." Đây là một lỗi sai kiến thức diện "vỡ lòng", rất khó chấp nhận. Trong lý luận văn học, nhân vật trữ tình là người trực tiếp phát ngôn, giãy bày cảm xúc trong bài thơ.

Trong tác phẩm "Lá đỏ" của Nguyễn Đình Thi, nhân vật trữ tình là người lính hành quân (ẩn mình hoặc xưng "anh"). Ngược lại, hình ảnh "em gái tiền phương" đứng bên đường Trường Sơn là đối tượng được người lính ngắm nhìn, ngợi ca và hướng tới.

Do đó, "em gái tiền phương" phải là hình tượng nhân vật hoặc đối tượng/khách thể trữ tình, chứ tuyệt đối không thể là nhân vật trữ tình. Việc hội đồng ra đề của một trường chuyên khoa học xã hội lại nhầm lẫn thuật ngữ căn bản này đã tạo ra một hệ lụy tai hại, làm lệch lạc tư duy của học sinh và đánh đố các em bằng một khái niệm sai bản chất.

Áp đặt lý luận khiên cưỡng, gọi tên "giọng kịch" trong thơ trữ tình

Cái sai tiếp theo nằm ở Câu 4 (Phần Đọc hiểu), khi đề yêu cầu nhận xét về sự kết hợp giữa: "giọng tự sự, trữ tình và kịch trong văn bản".

"Lá đỏ" là một bài thơ trữ tình sử thi thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Tác phẩm có yếu tố tự sự (kể về cuộc gặp gỡ trên đường ra trận) hòa quyện cùng chất trữ tình hào hùng.

Tuy nhiên, khẳng định bài thơ có "giọng kịch" hoặc yếu tố kịch là hoàn toàn gượng ép. Xung đột kịch đòi hỏi phải có sự đối đầu gay gắt giữa các lực lượng hoặc mâu thuẫn nội tâm sâu sắc để thúc đẩy hành động.

Ở "Lá đỏ", bối cảnh "bụi Trường Sơn nhòa trời lửa" chỉ là phông nền khốc liệt của chiến tranh, còn tâm thế con người lại tràn đầy niềm lạc quan, ung dung ("Chào em em gái tiền phương/ Hẹn gặp nhé giữa Sài Gòn").

Không có xung đột kịch thì lấy đâu ra giọng kịch? Người ra đề đã bê nguyên một khái niệm lý luận vĩ mô (vốn chỉ phù hợp với các tác phẩm truyện thơ, trường ca lớn) để ép vào một bài thơ ngắn 16 câu. Lối ra đề này buộc học sinh phải "nói dựa", viết gượng ép cho ra chất kịch để lấy điểm, đi ngược lại tinh thần cảm thụ văn học tự nhiên.

Vi phạm quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, gây bất công lớn giữa các bộ sách

Ngày 21/7/2022, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Công văn 3175/BGDĐT-GDTrH, yêu cầu rõ:

Có thể khẳng định, về mặt pháp lý và chuyên môn, đề thi này đã vi phạm rõ ràng tinh thần chỉ đạo của Công văn 3175/BGDĐT-GDTrH. Đáng quan ngại hơn, việc chọn một tác phẩm nằm trong sách giáo khoa cấp dưới đã vô tình tạo ra sự bất công lớn giữa các thí sinh. Bài thơ "Lá đỏ" vốn chỉ nằm trong bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống lớp 8, hoàn toàn không xuất hiện trong hai bộ sách Cánh Diều và Chân trời sáng tạo.

Trong một kỳ thi tuyển sinh chung, học sinh học bộ Kết nối tri thức nghiễm nhiên có lợi thế vượt trội khi được dùng lại "văn mẫu" từ năm ngoái. Ngược lại, những học sinh học hai bộ sách còn lại phải tự "bơi" với một văn bản mà các em chưa từng được cọ xát.

Một kỳ thi chuyên đúng nghĩa cần một ngữ liệu hoàn toàn mới mẻ, nằm ngoài cả 3 bộ sách giáo khoa để đảm bảo sự bình đẳng và thử thách chính xác năng lực thực đọc - thực viết của mọi thí sinh, chứ không phải là nơi tạo ra lợi thế bất hợp lý nhờ việc "trúng tủ" sách giáo khoa của một bộ sách cụ thể.

Lỗi kỹ thuật "trùng ý" và thiếu sót thông tin bổ trợ

Một bài thơ chỉ dài 4 khổ nhưng lại bị "vắt kiệt" cho cả phần Đọc hiểu lẫn phần Viết (nghị luận văn học). Đáng nói là, Câu 3 phần Đọc hiểu vừa bắt học sinh nêu hiểu biết về "em gái tiền phương", thì ngay sau đó ở phần Viết (Câu 1), đề lại bắt phân tích hai khổ thơ chứa chính hình ảnh cô gái đó. Học sinh rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: nếu viết sâu ở phần đọc hiểu thì phần làm văn sẽ bị lặp ý, còn nếu viết nông thì lại mất điểm câu trước.

Bên cạnh đó, việc đề bài trích dẫn thơ nhưng cắt bỏ hoàn toàn hoàn cảnh sáng tác (năm 1974) cũng là một điểm bất hợp lý. Đối với một tác phẩm mang tính lịch sử, thời điểm ra đời chính là chìa khóa để giải mã nhịp điệu dồn dập, khẩn trương của đoàn quân. Giấu bối cảnh lịch sử nhưng lại bắt học sinh phân tích những khái niệm đao to búa lớn như "chất kịch", "tính tự sự" là một sự đánh đố thiếu quy chuẩn sư phạm.

Hy vọng rằng sau những tranh biện thẳng thắn từ giới chuyên môn, các cơ sở giáo dục – đặc biệt là các trường chuyên danh tiếng - sẽ thận trọng và nghiêm túc hơn, để mỗi đề thi môn Ngữ văn thực sự là một tấm gương phản chiếu năng lực tư duy, chứ không phải là một "chiếc bẫy" lỗi kiến thức.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/de-thi-ngu-van-vao-lop-10-chuyen-khoa-hoc-xa-hoi-va-nhan-van-day-san-179260524090228423.htm