Bình minh của kỷ nguyên công nghệ số

GS.TS Phạm Tất Dong: Những tia nắng ban mai ngày đầu năm 2026 tràn qua ban công, căn phòng bừng sáng, tôi đặt bút lên trang giấy và viết những dòng chữ theo cảm xúc mới mẻ đang ùa tới.

Đây là cảm hứng của tôi, người trên 72 năm làm nhiệm vụ "trồng người" vì lợi ích trăm năm của dân tộc.

Chào đón năm 2026 với niềm hi vọng lớn lao vào sự khởi đầu tốt đẹp của hành trình tiến tới kỷ nguyên số, tôi khai bút bằng bài viết "Bình minh của kỷ nguyên hội tụ công nghệ số".

Bình minh đầu tiên của năm 2026 đã thể hiện ở sự tích hợp những công nghệ số, trước hết là AI, Big Date, Blockchain, Cloud Computing, Smart Robot... vào mọi lĩnh vực hoạt động xã hội. 

Sự tích hợp ấy là kết quả giao thoa những thành quả của xã hội 4.0 với xã hội 5.0, hứa hẹn một xã hội số, một nền kinh tế số và những công dân số sẽ mang lại một đời sống mới trên đất nước ta và đến một thời điểm không xa sẽ hiện hữu ở Việt Nam một Chính phủ thông minh, một xã hội thông minh, một nền kinh tế thông minh và quan trọng hơn, là dân tộc ta sẽ thông thái hơn hẳn so với hiện tại.

Kỷ nguyên số sẽ hoàn chỉnh trong từng bước nâng cấp của AI. Tôi được biết, người Nhật đã có tham vọng thực hiện một xã hội thông minh (xã hội 5.0) vào nửa đầu thập niên 2021-2030. Song tới năm 2025, khả năng của AI vẫn chưa ngang bằng khả năng tư duy của con người, và người Nhật chưa đủ điều kiện làm cho đất nước "Mặt trời mọc" thành một quốc gia thông minh.

Một lần, trên mạng xã hội, Elon Musk - một doanh nhân thành công nổi tiếng và là cựu Cố vấn cấp cao của Tổng thống Hoa Kỳ, với vai trò chủ chốt của Công ty Tesla và Công ty SpaceX - đã dự báo có thể tới năm 2026, AI sẽ thông minh hơn bất cứ con người nào. Tôi rất mừng, nhưng hôm nay chào đón năm 2026, điều này vẫn chưa hiển nhiên là một hiện thực. 

Hiện nay, các phòng thí nghiệm còn đang nghiên cứu ASI ở bình diện lý thuyết. Tuy nhiên, việc xuất hiện ASI không phải là một tham vọng, mà là một chân lý tiến hóa.

Cách đây khoảng 55 năm, khi tôi đang ngấu nghiến để tiêu hóa những tư tưởng của F.Engels trong tác phẩm "Phép biện chứng tự nhiên", tôi nghiền ngẫm về một tư tưởng trong lý thuyết tiến hóa nhân loại của Ông.

Ông viết: Do một quy luật đanh thép, trên trái đất hình thành nên một tổ chức vật chất có tư duy (bộ não con người). Nó đưa nhân loại tiến vượt bậc so với mọi sinh vật khác trên thang tiến hóa. Nhưng, cũng sẽ do một quy luật đanh thép khác, cái tổ chức vật chất đó sẽ mất đi. Và ở một thời điểm khác, tại một không gian khác, sẽ hình thành một tổ chức vật chất có năng lực tư duy vượt trội hơn (Tôi chỉ diễn dịch ý của Engels, không nhớ nổi nguyên văn câu đó của Ông).

Theo tôi, F.Engels đã dự báo đúng. Nếu ASI thành hiện thực, chúng ta sẽ có một dạng thức sống thông minh với khả năng sống trên và ngoài trái đất, và lần đầu tiên loài người có năng lực làm được một ngôi nhà khác ở một hành tinh khác.

Ngay buổi bình minh kết nối các công nghệ số trong mọi lĩnh vực hoạt động, chương trình chuyển đổi số quốc gia đã dấy lên tinh thần toàn dân tiến bước vào kỷ nguyên số. Tuy không có sự lạc quan như Elon Musk, nhưng tôi hi vọng đến năm 2030, Narrow AI sẽ trở thành AGI, và tới năm 2040, trên thế giới sẽ xuất hiện ASI. Tại thời điểm đó, nhân loại sẽ đặt bàn chân của mình tới vạch giới hạn phân cách xã hội tri thức với xã hội thông minh.

Tới thời điểm ấy AI, Robot tự hành và hệ thống kết nối vạn vật đã trở thành phổ biến, tạo nên sự thay đổi về chất lượng của các hoạt động giáo dục, y tế, thương mại, giao thông, quản lý xã hội. Chính cái Trí tuệ nhân tạo này sẽ mang lại cho con người một Siêu vũ trụ ảo (Metaverse), làm thay đổi lối sống vốn đã tồn tại nhiều thế kỷ trong thế giới vật lý hiện thực.

Metaverse là một "vũ trụ" (không gian) kỹ thuật số 3D trực tuyến, trong đó rấ nhiều không gian ảo khác nhau được kết nối. Trong vũ trụ này, con người có thể tương tác với nhau cũng như tương tác với môi trường xung quanh thông qua hình đại diện (Avatar). 

Về bản chất, Metaverse là thế hệ tiếp theo của Internet, mang đến cho con người những trải nghiệm chân thực, và họ nhập vai tốt hơn so với khi sống trong không gian thực. Trong Metaverse, các mạng xã hội, các trò chơi trực tuyến, thực tế tăng cường (AR) và thực tế ảo (VR), Internet, tiền điện tử... được tích hợp.

Thực tế tăng cường (Augmented Reality - AR) là công nghệ phủ ghép thông minh kỹ thuật số (hình ảnh, âm thanh, mô hình 3D) lên thế giới thực, thông qua những thiết bị hiện đại, máy tính bảng hoặc kính thông minh, tạo ra những trải nghiệm phong phú, kết hợp hài hòa giữa môi trường ảo và thực tế chứ không thay thế thế giới thực như VR.
Thực tế ảo (Virtual Reality - VR) là công nghệ tạo ra môi trường 3D giả lập hoàn toàn bằng máy tính, cho phép người dùng "đắm chìm" và tương tác như thật thông qua kính thực tế ảo, mang đến trải nghiệm sống động về hình ảnh, âm thanh, xóa nhòa ranh giới giữa thế giới thực và ảo. Kính thực tế ảo (Virtual Reality Glasses) có khả năng tái tạo, mô phỏng không gian một cách chân thật, sinh động.

Kinh tế số tích hợp tiền điện tử với mã thông báo không thể thay thế NFT (Non - Fungible Tonken) thành một loại tài sản độc nhất được lưu trữ trên Blockchain.

Hoạt động thương mại, mua sắm hoàn toàn ảo, trải nghiệm trên sản phẩm 3D.

Roblox và Fortnite là những hình thức trò chơi giải trí, giúp con người có khả năng tạo nội dung và tương tác với hàng trăm người khác cùng tham gia.

Trí tuệ nhân tạo tổng quát giúp cho con người đi tới một xã hội thông minh, nhưng chỉ khi trí tuệ thông minh đạt tới trình độ hơn hẳn con người về mọi mặt, tức là trở thành trí tuệ nhân tạo siêu việt (ASI) thì xã hội thông minh mới thực sự thăng hoa. Điều này có thể thành hiện thực ở thập kỷ 2041-2050. 

Rất khó suy luận và hình dung được một thế giới mới mà trong đó, những bộ não "siêu trí tuệ" sẽ hoạt đọng thay thế con người trong các lĩnh vực lao động sản xuất - kinh doanh và dịch vụ, hơn nữa, dịch vụ sẽ là một lĩnh vực hoạt động được tích hợp nhiều nhất, hiệu quả nhất để đạt mục tiêu con người phát triển bền vững.

Trong giai đoạn này, có mấy vấn đề lớn sau đây:

Công nghệ sẽ đóng vai trò lớn, tạo ra những giá trị mới ở con người: Tính nhân văn và Tính sáng tạo là 2 phẩm chất cốt lõi để phát triển mạnh mẽ những hoạt động mà hiện nay mới ở dạng dự báo:

1. Hệ thống kinh tế thịnh vượng (Prosperity): Hệ thống kinh tế này sẽ xóa sổ hoàn toàn tình trạng đói nghèo đa chiều vốn tồn tại triền miên từ khi có xã hội loài người đến nay. Đó là yếu tố cơ bản hàng đầu của môi trường sống, làm cho con người phát triển bền vững.

Trong hệ thống kinh tế thịnh vượng thuộc xã hội 5.0, ngoài những nền kinh tế hiện đang phát triển như kinh tế tuần hoàn (Circular Economy): Mô hình kinh tế ưu việt dùng để thay thế kinh tế tuyến tính (khai thác - sản xuất - xả rác); Kinh tế vũ trụ (Space Economy): mô hình kinh tế bao gồm các hoạt động thương mại, công nghiệp và dịch vụ liên quan đến không gian vũ trụ, khai thác tài nguyên ngoài không gian và cơ sở hạ tầng trên quỹ đạo..., sẽ có những nền kinh tế mới xuất hiện, chưa từng có. Đó là:

- Kinh tế cá nhân hóa siêu cấp (Hyper Personalization Economy): Sản phẩm của nền kinh tế này là những mặt hàng cùng các dịch vụ được thiết kế cho từng cá nhân cụ thể, sản xuất theo thời gian thực, trên dữ liệu sinh trắc học, tâm lý học và căn cứ vào những hành vi phức tạp của cá nhân, được xử lý bằng ASI.

- Kinh tế trí tuệ hợp tác (Collaborative Intelligence Economy): Một nền kinh tế kết nối chặt chẽ và hòa quyện tối đa giữa trí tuệ con người với trí tuệ máy tính (tính toán với dữ liệu lớn để hòa nhập với những xúc cảm đạo đức và óc sáng tạo của con người).

- Kinh tế lão hóa thông minh và chăm sóc tích hợp (Smart Aging & Integrated Care Economy): Nền kinh tế giải quyết trực tiếp về thực trạng dân số già hóa toàn cầu, cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội, hỗ trợ người cao tuổi thông qua Cobots. Đây là loại Robot thông minh và có năng lực cộng tác, được thiết kế để làm việc trực tiếp, an toàn và linh hoạt bên cạnh con người trong cùng không gian làm việc chung, không cần rào chắn bảo vệ như Robot công nghiệp truyền thống; giám sát sức khỏe không xâm lấn (Non-invasive monitoring) và các nền tảng dịch vụ xã hội tích hợp, giúp người cao tuổi duy trì sức khỏe thể chất và tinh thần, chất lượng cuộc sống được cải thiện tới mức cao nhất, độc lập nhất nhờ sự hỗ trợ tích cực của các công nghệ hiện đại.

- Kinh tế bền vững và tái tạo (Regenerative Economy): Nền kinh tế này sẽ vượt lên kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn (những nền kinh tế hướng đến sự giảm thiểu tác hại), phát triển theo hướng phục hồi và tái tạo các hệ sinh thái tự nhiên nhờ vào ASI/IoT giám sát môi trường.

2. Hệ thống giáo dục thông minh (Giáo dục 5.0): Hệ thống giáo dục 5.0 là động lực để hệ thống kinh tế thịnh vượng phát huy tác dụng phục vụ mục tiêu đào tạo con người phát triển bền vững.

Nếu như giáo dục 4.0 tập trung đào tạo thế hệ trẻ thành những công dân số với những kiến thức kỹ thuật cao trong nền sản xuất ứng dụng các công nghệ AI, BigDate, Blockchain, Robot... thì giáo dục 5.0 lại điều chỉnh Chương trình giáo dục 4.0 theo hướng sau:

Dạy cho thế hệ trẻ và người lao động cách làm việc với Trí tuệ nhân tạo siêu việt (AST) và Cobots (Collaborative Robot - Robot hợp tác). Những người lao động trong tương lai không "sợ" trí tuệ nhân tạo siêu thông minh, mà họ luôn làm chủ trong công việc mà họ gánh vác.

Tập trung phát triển những kỹ năng không thể tự động hóa (Human - Centric Skills) - đó là những kỹ năng mà AI bó tay. Do vậy, Human-Centric Skills trở thành tài sản "cứng" của người thực sự làm chủ các công nghệ hiện đại. Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) gọi Human - Centric Skills là Hard Currency (tiền tệ cứng) trong thị trường lao động.

Khi những việc làm cũ bị việc làm mới thay thế nhờ trang bị công nghệ hiện đại hơn, thì chính những kỹ năng không thể tự động hóa sẽ giúp người lao động duy trì khả năng nghề nghiệp, đồng thời giúp doanh nghiệp bảo toàn năng lượng đổi mới trong dài hạn.

Cá nhân hóa lộ trình học tập (Personalized learning Pathways): việc dạy học tập trung vào phát triển những năng khiếu, năng lực, sở trưởng, sở thích có tính chất bẩm sinh, giúp cho người học có được mục tiêu nghề nghiệp động (biết điều chỉnh mục tiêu linh hoạt) và khích lệ tốc độ học tập của cá nhân.

Tích hợp học tập dựa trên dự án/giải quyết vấn đề (Project - Based & Problem - Based learning - PBL): Đây là 2 phương pháp dạy học có tính tương đồng, nhưng lại có nét đặc trưng riêng, cùng hướng tới đào tạo con người có trí sáng tạo, chủ động và thích ứng cao.

Học tập dựa trên dự án yêu cầu học sinh ứng dụng trực tiếp kiến thức đã tiếp thu vào việc thực hiện và hoàn thành một dự án.

Học tập dựa trên việc giải quyết vấn đề là phương pháp trình bày cho người học một vấn đề mang tính thách thức và yêu cầu người học tìm giải pháp triển khai và hoàn thiện công việc mà vấn đề đặt ra.

Phát triển kỹ năng siêu nhân thức (Metacognitve Skills Development): Dạy cho người học nhận thức rõ ràng và kiểm soát được quá trình tư duy của mình. Metacognitive Skills Development được mô tả qua một cụm từ: Thinking about Thinking (Suy nghĩ về việc mình đang suy nghĩ).

Học tập liên tục và thích ứng (Lifelong and Adaptive Learning): Dạy cho người học biết cách học có kỹ năng tự học, nắm được công nghệ học tập để có năng lực sử dụng các công nghệ cần cho lao động và hoạt động xã hội. Đó là nền tảng để con người thích ứng với hoàn cảnh luôn thay đổi.

Tích hợp các kỹ năng mềm với các kỹ năng số nâng cao (Integrating soft skills with advanced digital skills): Sự tích hợp giữa những kỹ năng mềm như cảm xúc trí tuệ, làm việc theo nhóm, hợp tác và chia sẻ... với những kỹ năng làm việc cùng AI, phân tích dữ liệu lớn, an sinh mạng, tuân thủ luật lệ số...

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/binh-minh-cua-ky-nguyen-cong-nghe-so-179260106232436662.htm