"Báu vật rừng xanh" - Hồi sinh cây Hoàng đàn và Vân Sam núi Hoàng Liên

Hành trình hồi sinh 2 giống cây quý hiếm trên núi Hoàng liên: Hoàng đàn và Vân sam

Chúng tôi đến Vườn quốc gia Hoàng Liên cuối thu, nắng vàng như rót mật trong cái lạnh của tiểu vùng ôn đới Sa Pa thật khác lạ. Vườn ươm những giống cây quý hiếm bậc nhất của rừng Hoàng Liên nằm ngay trong khuôn viên trụ sở Vườn quốc gia Hoàng Liên, trên đồi cao ngay cạnh Trạm Khí tượng - Thủy văn Sa Pa đã có từ rất lâu, rêu phong bám dày trên những thân cây nhiều năm tuổi, đủ loại.

Bằng tình yêu thiên nhiên và những năm tháng bền bỉ gắn bó với Hoàng Liên Sơn, các cán bộ, kỹ sư ở Vườn quốc gia Hoàng Liên đã nhân giống thành công cây Hoàng đàn và cây Vân sam quý hiếm. Thành công này đánh dấu bước tiến mới trong bảo tồn nguồn gen thực vật quý của núi rừng Hoàng Liên hùng vĩ.

Trưởng Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế Dương Toàn Thắng đưa chúng tôi đến "nhà trẻ" của những cây Hoàng đàn non mới 2 năm tuổi nhưng đã ra dáng, vươn cành lá xanh non rung tít trong gió thu lạnh từ thung lũng Cát Cát thổi về, từng đụn mây trắng đùn lên thật huyền ảo. 

"Thời tiết Sa Pa là thế, "bốn mùa trong ngày" nên vườn ươm cây quý hiếm phải bảo đảm các tiêu chuẩn về ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, đất đai sạch nấm bệnh thì mới nhân giống được loài cây khó tính, đang dần bị tuyệt chủng ở ngoài môi trường tự nhiên" - anh Thắng chia sẻ.

Những bước chân gian nan lội rừng tìm nguồn gen quý giống gốc tự nhiên

"Để tìm cây giống gốc trong tự nhiên, Vườn quốc gia Hoàng Liên thành lập các đoàn chia thành 4 mũi luồn sâu vào rừng tự nhiên, ở Bát Xát, Sa Pa, Văn Bàn…, từ độ cao 300 mét trở lên, tập trung vào những vùng có điều kiện tự nhiên thích hợp cho cây Hoàng đàn sinh trưởng, phát triển" - Kỹ sư lâm nghiệp Nguyễn Văn Sang cho biết.

Từ tháng 10/2022, các đoàn công tác của Vườn quốc gia Hoàng Liên, "chân giày, áo mưa, cơm nắm, nước lọc" luồn rừng theo 20 tuyến điều tra theo nhận định của của cán bộ kỹ thuật và của người dân địa phương về những nơi có khả năng xuất hiện cây Hoàng đàn hoặc những cây có hình thái giống cây Hoàng đàn. 

Kết quả, đã phát hiện 1 cây Hoàng đàn tại khu vực rừng đặc dụng thuộc tiểu khu 296, thôn Dền Thàng, xã Tả Van. Mở rộng tìm kiếm, Vườn quốc gia Hoàng Liên phát hiện tại nhà dân ở phường Phan Si Păng (nay là phường Sa Pa) và phường Ô Qúy Hồ có 1 số cá thể Hoàng đàn được di thực từ núi cao về trồng tại nương nhà, có tuổi đời từ 9-12 tuổi.

Theo Phó giám đốc Vườn quốc gia Hoàng Liên Vũ Đức Quyền, Hoàng đàn là loài cây đa tác dụng, có gỗ cứng, vân gỗ đẹp, mùi thơm đặc trưng, dùng để chế biến đồ nội thất cao cấp, thủ công mỹ nghệ và gỗ có giá trị thương mại cao. Hoàng đàn có chứa tinh dầu ở gỗ, lá và rễ, có thể làm thuốc trong công nghiệp dược phẩm. Hương thơm từ tinh dầu Hoàng đàn còn được coi là "đệ nhị", chỉ đứng sau trầm hương. 

Ở Việt Nam, loài này được xếp vào cấp rất nguy cấp, đã bị khai thác ráo riết để lấy gỗ thân và gỗ, rễ, số lượng cá thể còn lại rất ít, khó tái sinh ngoài tự nhiên.

Trong "Sách Đỏ Việt Nam" (2007), loài Hoàng đàn được xếp vào tình trạng bảo tồn: CR A1a,d (rất nguy cấp), là loài có nguy cơ tuyệt chủng rất cao ngoài thiên nhiên, do bị khai thác quá mức. 

Mặc dù nhu cầu khai thác, sử dụng rất lớn nhưng những nghiên cứu chọn giống và nhân giống để trồng tái sinh Hoàng đàn còn hạn chế và chưa được quan tâm đúng mức. Do tính chất quý, hiếm, trên thị trường, cây giống Hoàng đàn có giá rất cao. Với những cây con có đường kính từ 1cm có giá bán hơn 1 triệu đồng/cây.

Theo các kết quả nghiên cứu trước đây cho thấy số lượng cá thể Hoàng đàn kể cả cây tự nhiên và cây trồng còn lại rất ít. Nhân giống hữu tính Hoàng đàn không thành công vì hạt giống thu hái đem gieo ươm phần lớn không nảy mầm (chỉ khoảng 5%).

Nhân giống thành công 2 loài cây đặc hữu của dãy Hoàng Liên hùng vĩ

Cuối năm 2022, Vườn quốc gia Hoàng Liên thực hiện đề tài "Nghiên cứu hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống cây Hoàng đàn tại Vườn quốc gia Hoàng Liên".

Sau quá trình thực hiện, Vườn quốc gia Hoàng Liên đã hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống vô tính cây Hoàng đàn, tỷ lệ ra rễ của hom đạt 75%; hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống hữu tính cây Hoàng đàn, tỷ lệ nảy mầm của hạt đạt 20%-25%.

Vườn đã nhân giống 20.000 cây Hoàng đàn, trong đó 18.000 cây bằng nhân giống vô tính (giâm hom) và 2.000 cây bằng nhân giống hữu tính (gieo hạt); hoàn thiện được quy trình kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc Hoàng đàn; tập huấn chuyển giao quy trình kỹ thuật cho các đơn vị, cá nhân có nhu cầu trên địa bàn tỉnh.

Ông Vũ Đức Quyền- Phó Giám đốc Vườn quốc gia Hoàng Liên cho biết: Từ 20 cây Hoàng đàn mẹ ban đầu (hiện còn 19 cây) được trồng bảo tồn tại vườn từ những năm 2005-2006, Vườn quốc gia Hoàng Liên thực hiện nhân giống loài cây quý. 

Việc nhân giống cả vô tính (bằng hom) và hữu tính (bằng hạt) được thử nghiệm nhiều lần và trải qua nhiều lần thất bại, tỷ lệ nhân giống thành công rất thấp. Sau những thất bại đó, cán bộ của vườn tiếp tục nghiên cứu, tích lũy kinh nghiệm, từng bước hoàn thiện quy trình nhân giống.

 Hiện Vườn quốc gia Hoàng Liên đã làm chủ được kỹ thuật nhân giống cây Hoàng đàn với tỷ lệ nhân giống vô tính (bằng hom) thành công trên 75%. Với nhân giống bằng hạt, tỷ lệ thành công hiện đạt 12%.

Kỹ sư Vườn quốc gia Hoàng Liên đã nhân giống thành công hơn 20.000 mầm xanh Hoàng đàn và gieo ươm thành công những lứa Vân sam non bất chấp sương giá

Theo kỹ sư Nguyễn Văn Sang, nhân giống hữu tính phức tạp hơn nhân giống vô tính. Khó nhất là khâu chọn hạt, phải đón trúng mùa quả chín, thu gom được quả. Tiếp đó là tách vỏ lấy hạt, xử lý hạt và gieo ươm trong vườn ươm. 

Trong quá trình thực hiện phải đảm bảo nhiều yếu tố kỹ thuật. Khó nhất là điều tiết độ che sáng từ khi hạt nảy mầm đến cây non 9 tháng tuổi, điều này quyết định tỷ lệ thành công của nhân giống bằng hạt. Đối với nhân giống vô tính thì điều tiết nồng độ chất điều hòa sinh trưởng sẽ quyết định tỷ lệ thành công của nhân giống cây bằng hom.

Hiện tại, ở Vườn quốc gia Hoàng Liên đã tuyển chọn được 19 cây mẹ Hoàng đàn làm vật liệu nhân giống. Số cây này đều đã được treo biển, xây dựng kế hoạch bảo vệ và phát triển bền vững, hơn 20.000 cây giống Hoàng đàn nhân giống bằng hom và bằng hạt đang được tiếp tục chăm sóc. 

Ngoài ra, đơn vị đã tổ chức tập huấn kỹ thuật chọn cây mẹ và kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc cây Hoàng đàn cho các hộ dân sống tại vùng đệm, vùng lõi Vườn quốc gia Hoàng Liên.

Bên cạnh trồng phục vụ nghiên cứu và bảo tồn, cây Hoàng đàn phù hợp với việc trồng cảnh quan, đặc biệt tại khu vực có khí hậu đặc thù như Sa Pa. Hoàng đàn cũng có thể trồng thành rừng kinh tế bởi đây là loại cây có tiềm năng mang lại giá trị kinh tế cao cho người dân.

Bên cạnh cây Hoàng đàn, Vườn quốc gia Hoàng Liên cũng đã nhân giống thành công cây Vân sam. Khó khăn lớn nhất trong công tác bảo tồn loài cây này là gần như không tái sinh trong tự nhiên. Qua theo dõi, nghiên cứu trong khoảng 20 năm trở lại đây chưa phát hiện được cây con tái sinh trong tự nhiên.

Từ quần thể Vân sam ít ỏi còn lại ở độ cao hơn 2.600m, gần đỉnh Phan Si Păng, các kỹ sư của Vườn quốc gia Hoàng Liên đã lấy hạt đưa xuống vườn ươm của đơn vị để nhân giống hữu tính.

Việc gieo ươm cây giống cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ. Giá thể sử dụng phải thu gom mùn đất trên núi cao nơi cây bố mẹ đang sinh trưởng là tốt nhất, nếu không thì phải thu gom mùn đất có chất lượng tương tự. 

Đặc biệt, không sử dụng phân bón hóa học trong quá trình chăm sóc cây. Độ ẩm vườn ươm, tỷ lệ ánh sáng phải điều chỉnh theo chu kỳ và diễn biến sinh trưởng của cây. 

Do điều kiện khí hậu thuận lợi cho cây Vân sam Fansipan là ở độ cao từ 2.600m trở lên, thế nhưng khu vực vườn ươm chỉ ở độ cao 1.600m nên phải áp dụng nhiều biện pháp kỹ thuật trong quá trình nhân giống.

Với quyết tâm và việc áp dụng khoa học - kỹ thuật, các cán bộ của Vườn quốc gia Hoàng Liên đã nhân giống thành công với tỷ lệ nảy mầm đạt 50-60%. Hiện tại, một số cây giống đạt tiêu chuẩn về kích thước đang được trồng thử nghiệm trong khuôn viên của vườn và một số điểm của các trạm kiểm lâm để thuận tiện chăm sóc, theo dõi sự sinh trưởng trong môi trường tự nhiên.

Chiều buông xuống, những giàn ươm cây non lặng lẽ chìm trong làn sương trắng của đại ngàn Hoàng Liên hùng vĩ. Nhìn những mầm xanh đang vươn lên mạnh mẽ bất chấp sương giá, chúng tôi hiểu rằng mồ hôi và tâm huyết của những con người nơi đây ngày đêm giữ gìn, bảo tồn sự đa dạng sinh học cho mái nhà Tổ quốc thân yêu.

Link nội dung: https://congdankhuyenhoc.vn/bau-vat-rung-xanh-hoi-sinh-cay-hoang-dan-va-van-sam-nui-hoang-lien-179261011103745277.htm